بسم الله الله الرحمن الرحيم

انقلاب اسلامي ايران جي رهبر حضرت آية الله العظمى سيد علي حسيني خامنه اي جي زندگي تي هڪ نظر

سنڌيڪار سرفراز مهدي چانڊيو

سيد علي خامنه اي ( 29 فروردين 1318 بمطابق 28 صفر 1358 ھ.ق 19 اپريل 1939 ) سيد جواد حسيني جو فرزند ۽ انقلاب اسلامي ايران جو ٻيون رهبر، ايراني سال جي فروردين مهيني سال 1318 شمسي بمطابق 1358 هجري قمري مشهد مقدس ۾ اک کولي، هو پنهنجي خاندان ۾ ٻيون نمبر فرزند هيو.
سندس والد مرحوم سيد جواد خامنه اي جي زندگي به اڪثر مولوين ۽ ديني مدرسن جي استادن وانگر بلڪل سادي هئي.
خود رهبر جي بقول : بابو مشهور عالم هيو، ليڪن تمام گھڻو پرهيز گار ۽ دنيا داري کان پري، اسان جي زندگي مشڪلات ۾ گذرندي هئي، مونکي ياد آهي ته ڪيترين ئي راتين جو اسان وٽ کائڻ لاءِ ڪجھ به ڪونه هوندو هيو، امڙ وڏي مشڪل سان اسان لاءِ ڪا شي تيار ڪندي هئي سا به گھڻو ڪري ماني ۽ ڪشمش هوندي هئي.

اسان جو گھر خسروي روڊ تي هوندو هيو

اهو گھر جنهن ۾ سيد جواد حسيني جو خاندان رهندو هيو مشهد جي فقيرن جو محلي ۾ هيو. خود رهبر جي بقول : منهنجي بابي جو گھر جتي منهنجي پيدائش ٿي ۽ چئن پنجن سالن تائين مان 50 ــ 60 ميٽر جي گھر ۾ جيڪو مشهد جي غريبن جي پاڙي ۾ هوندو هيو زندگي گذاري، جنهن ۾ فقط هڪ ڪمرو ۽ هڪ زير زمين هئي جيڪا اونداهي سان ٽمٽار هوندي هئي، جڏهن به بابي وٽ مهمان ايندا هيا ــ ۽ گھڻو ڪري عالم هجڻ ڪري ماڻهو وٽس ايندا رهندا هيا ــ اسان سڀئي ان زير زمين ۾ هوندا هيا سين جيستائين مهمان وڃن، ان کان پوءِ بابي جي ڪجھ چاهيندڙن ٿورڙي زمين اسان جي گھر جي ڀرسان خريد ڪري ڏني ۽ اسان جو گھر ٽن ڪمرن وارو بڻجي ويو.

1ــ خاندان

والد

سائين جو والد سيد جواد خامنه اي ( متولد20 جمادي الثاني1313 ھ.ق نجف، 16 آذر1247 تير 1365 ) پنهنجي زماني جي مجتهدن ۽ عالمن منجھان هيو ، سندس ولادت نجف ۾ ٿي ۽ ننڍپڻ ۾ ئي پنهنجي خاندان سان گڏ تبريز هجرت ڪري آيو ۽ ابتدائي تعليم اتي ئي حاصل ڪري تقريبا 1332ق ڌاري مشهد لڏي آيو (1) ۽ فقه ۽ اصول حاج آقا حسين قمي، مرزا محمد آقا زاده خراساني (ڪفائي) مرزا مهدي اصفهاني، ۽ حاج فاضل خراساني جهڙي بزرگ استادن وٽ ۽ فلسفو حاج آقا حڪيم شهيدي ۽ شيخ اسد الله يزدي وٽ حاصل ڪيو (2) تنهن کان پوءِ 1354 قمري ۾ نجف ويو ۽ حوزه علميه ۾ مرزا محمد حسين نائيني، سيد ابواالحسن اصفهاني ۽ آقا ضياءُ الدين عراقي وٽان فيض ڪسب ڪيو ۽ انهن ٽنهي مجتهدن کان اجتهاد جي ڊگري (اجازت) حاصل ڪئي.(3) ۽ ان کان پوءِ ايران واپس موٽڻ جو ارادو ڪري مشهد جو راهي ٿيو ۽ هميشه لاءِ ان شهر ۾ رهڻ جي چونڊ ڪئي، جتي پڙهائڻ سان گڏ بازار مشهد جي مسجد صديقيها ( آذربائجانين جي مسجد) جي امامت پڻ شروع ڪئي. (4) ۽ سائين مسجد گوهر شاد جي پيش نمازن منجھان پڻ هيو (5) کيس مطالعي ۽ پڙهائي سان وڏي چاهت هئي ۽ هر روز پنهنجي ساٿين سان جن منجھان حاج مرزا حسين عبائي، حاج سيد علي اڪبر خوئي، حاج مرزا حبيب ملڪي ۽ ڪجھ ٻيا به هيا مباحثو ڪندو هيو جيڪو ڏهاڪا سال جاري رهيو . هو پرهيزگار، دنيا کان بي توجھ ۽ زاهد انسان هيو. (6) 
انقلاب اسلامي ايران جي ڪاميابي کان پوءِ توڙي جو سندس اولاد وڏن سياسي عهدن تي پهتل هئي، تڏهن به پنهنجي زنگدي زاهدانه نموني سان گذاري ائين ۽ انساني ڪمال هجڻ جي ڪري هيمشه ماڻهن جو مٿس وڏو اعتماد هيو ، سائين کي امام رضا (عليه السلام) جي ضريح جي پوئين پاسي کان دفن ڪيو ويو (7) امام خميني، آيت الله خامنه اي ڏانهن سندس بابي جي وفات تي لکيل تسليتي پيغام ۾ آيت الله سيد جواد حسيني خامنه اي کي با تقوا ۽ پرهيز گار انسان بيان ڪيو آهي . (8) 
سندس پڙ ڏاڏو سيد محمد حسيني تفرشي هيو جنهن جو نسب افسطي سادات وٽ پهچي ٿو ۽ سندس شجرو سلطان العلماء احمد، جيڪو سلطان سيد احمد جي نالي سان مشهور هيو، وٽ پهچي ٿو . جيڪو پنجن نسلن جي واسطي سان امام زين العابدين جي نسل منجھان آهي. 
سندس ڏاڏو سيد حسين خامنه اي جنهن جي ولادت (تقريبا 1259 قمري ۾ ۽ وفات 1325 قمري ۾) ايران جي شهر خامنه ۾ ٿي. ۽ ان نجف ۾ وڏن استادن جهڙوڪ: سيد حسين ڪوه ڪمري، فاضل ايرواني، فاضل شربيان، مرزا باقر شڪي، ۽ مرزا محمد حسن شيرازي جهڙن بزرگن وٽ تعليم حاصل ڪئي. ۽ اتي حوزوي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ ديني تعليم جا مرحلا طئي ڪرڻ کان پوءِ حوزه علميه نجف جي فقيهن ۽ مدرسن منجھان بڻجي ويو ۽ 1316 قمري ۾ تبريز لڏي آيو. (9) ۽ مدرسه طالبيه ۾ مدرس ۽ تبريز جي جامع مسجد جو پيش امام بڻيو (10) ۽ هو وڏي سياسي ۽ اجتماعي سوچ رکندڙ ۽ مشروطه انقلاب جو طرفدار ۽ حامي هيو ۽ ماڻهن کي مشروطه انقلاب جي حمايت ۽ حفاظت جي تاڪيد ڪندو هيو (11) سندس ڪجھ علمي اثرن منجھان : رياض المسائل، قوانين الاصول، شيخ انصاري جي مڪاسب، فوائد الاصول ۽ شرح لمعه تي حاشيو آهي جيڪو ڪتابخانه حسينيه شوستري نجف ۾ وقف ٿيو. (12) مشروطه زماني جو انقلابي ۽ مجاهد عالم دين شيخ محمد خياباني سندس شاگرد ۽ نياڻو هيو (13) آيت الله خامنه اي جو چاچو سيد محمد خامنه اي ( متولد1293 نجف، متوفي شعبان 1353ق نجف) جيڪو پيغمبر (14) سان مشهور هيو آخوند خراساني، شريعت اصفهاني ۽ نجف جي ٻين مشهور استادن جي شاگردن منجھان هيو، ۽ پنهنجي زماني جو آگاھ ۽ مشروطه جي حامي عالمن منجھان هيو( 15)

والده

حضرت آيت الله خامنه اي جي امڙ بيبي مير دامادي (متولد1293ش ــ متوفي 1368 ش) زاهده، شريعت جي پابند، قرآني آيتن، حديثن، تاريخ ۽ ادبيات کان آگاھ خاتون هئي، جيڪا ظالم پهلوي سان مقابلي ۾ پنهنجي اولاد خاص ڪري آيت الله سيد علي خامنه اي سان هم قدم رهي. (16) 
آيت الله خامنه اي پنهنجي والده بابت چوي ٿو: منهنجي امڙ، تمام گھڻي سلڇڻي، سمجھدار، پڙهيل لکيل، ڪتابن جو مطالعو ڪندڙ، هنري ۽ شعري شوق رکندڙ، حافظ شناس، ليڪن حافظ شناس مان مراد ان جو علمي هجڻ ناهي بلڪه ديوان حافظ سان آشنائي رکندڙ ۽ قرآن کان مڪمل آگاهي رکندڙ ۽ بهترين آواز رکندڙ خاتون هئي. 
اسان جي ٻالڪپڻ ۾ سڀئي ويهندا هيا سين ۽ امڙ قرآن جي تلاوت ڪندي هئي ۽ قرآن کي تمام بهترين انداز سان پڙهندي هئي، اسان ٻار سندس چوگرد گڏ ٿي ويهندا هيا سين ۽ هوءَ اسان جي لاءِ مختلف مناسبتن تي نبين جي زندگي بابت بيان ٿيل آيتن جي تلاوت ڪندي هئي 
مان پاڻ به پهريون ڀيرو حضرت موسى، حضرت ابراهيم، ۽ ڪجھ ٻين نبين جي زندگي کي پنهنجي امڙ وٽان ــ انهن مناسبتن تي ــ ٻڌم، قرآن پڙهندي جڏهن به ڪنهن نبي جو نالو ايندو هيو ته ان نبي جي شرح بيان ڪرڻ شروع ڪندي هئي. 
آيت الله خامنه اي جو نانو ، آيت الله سيد هاشم نجف آبادي (مير دامادي) (متولد1303 ق ــ متوفي 1380 ) (مير داماد جي خاندان منجھان جيڪو صفوين جي زماني جو مشهور فلسفي هيو ) آخوند خراساني ۽ محمد حسين نائيني جي شاگردن منجھان ۽ قرآن ڪريم جي مفسر عالمن ۽ مسجد گوهر شاد جي پيش امامن منجھان هيو (17) ۽ امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر جو خاص اهتمام ڪندڙ هيو ۽ مسجد گوهر شاد ۾ ماڻهن جي مارجي وڃڻ تي اعتراض ڪرڻ سببان سمنان ڏانهن پڻ جلا وطن ٿيو(18) آيت الله خامنه اي پنهنجي امڙ جي طرفان امام جعفر صادق عليه السلام جي فرزند محمد ديباج جي نسل سان ملي ٿو. (19)

2 ــ علمي ۽ ثقافتي شخصيت

2، 1ــ تحصيل ۽ تدريس

مشهد ۾ تعليم

سيدعلي خامنه اي پنهنجي تعليم چئن سالن جي عمر ۾ مڪتب خانه ۾ قرآن ڪريم جي تعليم سان شروع ڪئي، ۽ ابتدائي تعليم مشهد جي اسلامي مدرسي ” دار التعليم ديانتي“ ۾ حاصل ڪئي. (20) ان ئي زماني ۾ قرائت ۽ تجويد کي مشهد جي ڪجھ قارين وٽان سکڻ شروع ڪيو (21) پرائمري تعليم جي پنجين ڪلاس سان گڏ ديني ابتدائي تعليم کي پڻ شروع ڪيو، سندس ديني تعليم سان تمام گھڻي شوق ۽ والدين جي تشويق سبب بڻي ته سائين ابتدائي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ديني علم جي دنيا ۾ اچي، تنهن ڪري ديني تعليم کي مدرسه سليمان خان ۾ حاصل ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيو ۽ ڪجھ ابتدائي تعليم پنهنجي والد وٽان پڻ حاصل ڪئي تنهن کان پوءِ مدرسه نواب ۾ داخل ٿيو ۽ سطحي درس اتي ئي مڪمل ڪيا ۽ ديني تعليم سان گڏ دنياوي تعليم کي به مئٽرڪ تائين جاري رکيو. (22) 
سائين معالم الاصول ، آيت الله سيد جليل سيستاني وٽ ۽ شرح لمعه پنهنجي والد ۽ مرزا احمد مدرس يزدي وٽ پڙهيو. رسائل مڪاسب ۽ ڪفايه جو درس پڻ پنهنجي والد ۽ آيت الله حاج شيخ هاشم قزويني وٽ حاصل ڪيو. ۽ 1334ش ۾ آيت الله سيد محمد هادي ميلاني جي درس خارج ۾ حاضر ٿيو.

حوزه نجف

سائين 1336 ش ۾ پنهنجي ڪٽنب سان گڏجي نجف اشرف جو مختصر سفر ڪيو ۽ پنهنجا درس نجف اشرف جي نامور استادن جهڙوڪ: آيت الله سيد محسن حڪيم، سيد ابوالقاسم خوئي، سيد محمود شاهرودي، مرزا باقر زنجاني، ۽ مرزا حسن بجنوردي وٽ شروع ڪيا ليڪن سندس والد جي چاهت نه هجڻ ۽ اتي نه رهڻ جي ڪري مشهد واپس موٽي آيو (23) ۽ هڪ سال ٻيهر آيت الله ميلاني جي درس ۾ شريڪ ٿيو تنهن کان بعد ۾ 1337 ش ۾ پنهجي تعليم جاري رکڻ جي شوق سان حوزه علميه قم جو رخ ڪيو (24) ان ئي سال ۽ قم ڏانهن هجرت کان پهريان آيت الله محمد هادي ميلاني کيس روايت جي اجازت ڏني هئي (25)

حوزه قم

سيد علي خامنه اي قم ۾ آقا حسين بروجردي، امام خميني، شيخ مرتضى حائري يزدي، سيد محقق داماد، ۽ علامه طباطبائي وٽ تعليم حاصل ڪئي (26) قم ۾ گذاريل عرصي دوران سائين جو اڪثر وقت تحقيق، مطالعي ۽ تدريس ۾ گذرندو هيو

مشهد واپسي

آيت الله خامنه اي 1343 ش ۾ پنهنجي والد جي نابين ٿيڻ ڪري سندس مدد جي ضرورت سببان قم مان مشهد واپس ٿيو ۽ هڪ دفعو ٻيهر آيت الله ميلاني جي درس خارج ۾ شرڪت ڪرڻ لڳو جيڪو 1349 تائين جاري رهيو ۽ مشهد ۾ واپس ٿيڻ کان پوءِ سطح عالي (رسائل، مڪاسب، ۽ ڪفايه ) جي تدريس ۽ تفسير قرآن جا عمومي پروگرام ڪرڻ لڳو جن درسن ۾ نوجوانن جي اڪثريت خاص ڪري يونيورسٽيءَ جا شاگرد حاضر ٿيندا هيا (27) پنهنجي تفسير جي درسن ۾ اسلام جي فڪري بنيادن ۽ اسلامي نظريات کي قرآني آيتن جي روشني ۾ بيان ڪندو هيو ۽ گهرائي سان طاغوتي حڪومت سان مقابلي جو بنيادي فڪر اهڙي نموني سان بيان ڪندو هيو جو ان درس ۾ شرڪت ڪندڙ هر فرد چٽيءَ ريت اهو سمجھندو هيو ته هن ملڪ ۾ اسلامي قانون ۽ تعليمات تي مشتمل حڪومت اچڻ گھرجي. سندس تفسير جي اصلي هدفن منجھان، انقلاب اسلامي جو نظريو معاشري تائين پهچائڻ هيو .
1347 کان تفسير جو خصوصي درس فقط ديني طالبعلمن لاءِ پڻ شروع ڪيو جيڪو 1356 تائين سائين جي گرفتار ٿي ايران شهر ڏانهن جلا وطني تائين جاري رهيو (28) ۽ سائين جي تفسير جو درس جهموري اسلامي ايران جو صدر ٿيڻ کان پوءِ به جاري رهيو.

درس خارج جي تدريس

سائين 1369 کان وٺي فقه جو درس خارج پڻ شروع ڪيو ۽ هن مهل تائين باب جهاد، مڪاسب محرمه، قصاص، ۽ صلاة مسافر جو بحث ڪري چڪا آهن.

ادبي شخصيت

آيت الله خامنه اي شعر ۽ ادبيات جي ميدان سان به مانوس آهي ۽ هميشه رمان ۽ قصن جي مطالعي جو شوقين رهيو آهي دنيا جي معتبر رمانن ۽ قصن جو مطالعو ڪيو اٿائون رمان ۽ دنيا جي مشهور ليکڪن جي ادبي آثارن سان مطالعي جي چاهت ۽ مشرقي ۽ مغربي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي ڄاڻ جاري رهي ايستائين جو ڪڏهن ڪنهن ادبي ڪتاب يا شعر کي نقد پڻ ڪندا هيا يا ڪيترن ئي شاعرن، ليکڪن، ۽ پنهنجي زماني جي روشن فڪرن سان رابطي ۾ رهندا هيا. 
جنهن زماني ۾ مشهد ۾ رهندو هيو ڪجھ ادبي انجمنن ۾ جيڪي وڏن شاعرن جي موجودگي ۾ برپا ٿينديون هيون شرڪت ڪندا هيا ۽ انهن انجمنن ۾ شعرن جي نقد پڻ ڪندا هيا ، سائين جا پنهنجا به ڪجھ شعر چيل آهن ۽ هاڻي آخري سالن ۾ پنهنجي شاعري جو تخلص (امين) منتخب ڪيو اٿائون. 
سائين طرفان تاريخي ڪتابن جومطالعو هميشه جاري رهندڙ ڪم آهي، ۽ سائين هن زماني جي تاريخ (تاريخ معاصر) جي بحثن ۽ موضوعات تي مڪمل تسلط رکندڙ آهن (29)

2،2 ــ آثار

آيت الله خامنه اي پنهنجي تحقيقي ۽ تاليفي ڪم کي پنهنجي طالبعلمي جي زماني کان ئي شروع ڪيو ۽ پنهنجي استادن جي دروس کي لکيو (30) ۽ اسلامي انقلاب جي ڪاميابي کان پهريان ئي ڪجھ ڪتابن جي تاليف ۽ ترجمو پڻ ڪيو.

تاليفات ۽ تحقيقون

1ــ علم رجال جا اصلي چار ئي ڪتاب 
2ــ قرآن مجيد ۾ اسلامي فڪر جو بيان (طرح ڪلي انديشه اسلامي ايران) 
3ــ سچو سردار ( پيشواي صادق) 
4 ــ نماز جي حقيقت (زرفاي نماز)
5 ــ صبر 
6 ــ غير خدا جي عبوديت کان انڪار جو توحيدي روح ( روح توحيدي نفي عبوديت غير خدا)
7 ــ حوزه علميه قم جي تاريخي ۽ موجوده صورتحال جو بيان .

ترجمه

1ـ آينده در قلمرو اسلام ، ليکڪ : سيد قطب الدين 
2ــ صلح امام حسن پر شکوه ترين نرمش قهرمانانه ي تاريخ ليکڪ: شيخ راضي آل ياسين 
3 ــ تفسير في ظل القرآن، ليکڪ : سيد قطب الدين
4 ــ مسلمانان در نهضت آزادي هندوستان ليکڪ : عبد المنعم النمر
5 ــ ادعا نامه عليه تمدن غرب (ترجمو ۽ تحقيق ) 
ان کان علاوه سائين جا ڪيترائي نظريا جيڪي سائين جي گفتگو، لکت، پيغام، تقرير، خطبي، انٽريو، جي صورت ۾ بيان ٿيل آهن اهي ڪتاب يا سافٽ ويئر جي صورت ۾ مختلف عنوانن سان موضوعاتي صورت ۾ نشر ٿيل آهن ، جن منجھان ڪجھ ٻين زبانن ۾ پڻ ترجمو ٿيل آهن ۽ ائين ئي ڪيترا ئي پايان نامه، مقالا ۽ مختلف ڪتاب جيڪي سائين جي فڪر ۽ نظرئي کي بيان ڪندڙ آهن لکجي چڪا آهن ، ائين ئي سائين جي رهبري جي زماني ۾ بيان ٿيل ڪجھ بيانات ۽ لکتن کي ” حديث ولايت “ جي عنوان سان ڇاپيو ويو آهي.

3 ــ سياسي ۽ اجتماعي زندگي

3، 1 ــ انقلاب کان پهريان مقابلي واري زندگي

آيت الله خامنه اي جي خاندان جون تاريخي سياسي ــ مذهبي خدمتون ، سائين جي سياسي ــ مذهبي مقابلي واري تربيت جو سبب بڻيون ، سائين جي سياست ۾ شروعات جي ابتدا مشهد ۾ رهائش دوران سيد مجتبى نواب صفوي (مير لوجي) سان ڪيل ملاقات کان شروع ٿي جو خود سائين جي بقول انقلابي سوچ واري چڻنگ اتان ايجاد ٿي ،(31) سائين جي امام خميني سان پهرين ملاقات 1336 ش ۾ ٿي ، ليڪن سندس سياسي رخ پهريون ڀيرو ( لا يحه ي انجمنهاي ايالتي و ولايتي ) دوران واضح ٿيو (32)

آيت الله خامنه اي

جيئن ئي امام خميني جي سربراهي ۾ اسلامي انقلاب واري تحريڪ 1341 ۾ شروع ٿي ، ته سائين به مختلف ميدانن ۾ طاغوت سان مقابلي لاءِ سندرو ٻڌو، سائين انهن ابتدائي فردن منجھان هيو جن پنهنجي ڪاوشن ۽ انقلابي ڪوششن کي 15 خرداد 1342 واري قيام کان پهريان ئي شروع ڪيو هيو (33) 1341 جي بهمن مهيني ۾ ( لا يحه ي انجمنهاي ايالتي و ولايتي ) لاءِ ٿيل ريفرينڊم کان پوءِ ايت الله خامنه اي ۽ سندس ڀاءَ سيد محمد جي ذميوراي آيت الله محمد هادي ميلاني جي رپورٽ امام خميني تائين خط جي صورت ۾ ( جنهن ۾مشهد جي ماڻهن جي ان ريفرينڊم لاءِ ٿيل تياري جو احوال هئو) پهچائڻ هئي . (34)

پهرين گرفتاري (15 خرداد جي ڏينهن ۾ )

1342 ش ۾ محرم جي ويجھو ، امام خميني کيس معين ڪيو ته آيت الله ميلاني، ٻين عالمن ۽ مذهبي انجمنن تائين انقلاب جاري رکڻ ۽ ظالم پهلوي جي سازشن کان آگاهي جو پيغام پهچائي (35) امام خميني ان پيغام ۾ انقلاب جي واٽ کي جاري رکندي عالمن ۽ مولوين کان اها گھر ڪئي هئي ته ظالم پهلوي جي ظلمن کي بيان ڪندي مدرسه فيضيه جو واقعو منبرن تان بيان ڪيو وڃي (36) آيت الله خامنه اي به ان هدف جي پوراءَ ۽ امام خميني جي ڏسيل دڳ جي پيروي ڪندي بيرجند ـ جيڪو علمي خاندان جي ڪنٽرول ۾ هيو ــ جو راهي ٿيو ۽ اتي منبر ۽ مجلسن ۾ مدرسه فيضيه جي واقعي ۽ اسلامي ملڪن ۾ اسرائيلي جارحيت خلاف تقرير ڪئي (37) ان تقرير جي نتيجي ۾ سائين 12 خرداد 1342 ش ۾ يعني 7 محرم 1383 ق ۾ گرفتار ٿي مشهد جي جيل ۾ ويو (38) جيل مان آزادي کان پوءِ آيت الله ميلاني ساڻس ملاقات ڪئي (39) ان کان پوءِ آيت الله ميلاني جي گھر ۾ ٿيندڙ انقلاب اسلامي جي راھ جاري رکڻ وارين گڏجاڻين ۾ ــ جيڪي امام جي نظر بندي جي ڏينهن ۾ ــ برپا ٿينديون هيون ، شريڪ ٿي پنهنجي سياسي ڪاوشن کي جاري رکيو. (40) ان واقعي کان ٿورڙو پوءِ حوزه علميه قم موٽي آيو ۽ ڪجھ انقلابي عالمن جي مدد ۽ تعاون سان انقلابي واٽ ۽ سياسي مصروفيت کي ٻيهر شروع ڪيو (41) ۽ انهن انقلابي عالمن منجھان هيو جن 11 دي 1342 تي آيت الله سيد محمود طالقاني، مهدي بازرگاني ۽ يد الله سحابي ڏانهن جيڪي امام خميني جي حمايت جي جرم ۾ جيل ويل هيا ٽيليگرام موڪليو (42) ان ئي زماني ۾ حوزه علميه قم المقدسه ۾ موجود خراساني طالبعلمن، سائين جي رهنمائي ۾ امام خميني جي نظر بندي جي خلاف ، حسن علي منصور، ان زماني جي وزير اعظم ڏانهن مذمتي خط لکي، ان کي ورهايو ۽ ان کي نشر ڪندڙن منجھان سائين پاڻ ، ابوالقاسم خز علي، ۽ محمد عبايي خراساني هيا (43)

ٻيو ڀيرو گرفتاري ( انقلابي سفر)

سائين بهمن 1342 ش ۾ جيڪو رمضان 1380ق سان مليل هيو تبليغ ۽ انقلاب اسلامي جي مسئلن کي بيان ڪرڻ خاطر زاهدان جو راهي ٿيو (44) زاهدان جي مسجدن ۾ ڪيل تقريرن ۽ ماڻهن جي استقبال ظالم پهلوي کي ان ڳالھ تي مجبور ڪيو ته کيس گرفتار ڪري قزل قلعه ــ جيڪو ان زماني ۾ سياسي ماڻهن جو جيل هيو ــ ۾ بند ڪري (45) 14 اسفند 1342 تي آيت الله خامنه اي کي ان ڳالھ جو پابند رهڻ جي شرط سان ته تهران جي عدالتي احاطي کان ٻاهر نه ويندو، آزاد ڪيو ويو (46) ان کان بعد ۾ اسلامي انقلاب جي ڪاميابي تائين سائين جون مڙئي ڪوششون ايجنسين جي نظر رهيون

حوزه علميه قم جي يارهن عالمن جي ميٽنگ

آيت الله خامنه اي 1343 جي سرءُ جي موسم ۾ قم کان مشهد واپس موٽيو ۽ پنهنجي والد جي خدمت ڪرڻ سان گڏ پنهنجي علمي ۽ سياسي جدوجهد کي جاري رکيو (47) سائين به انهن عالمن جي زمري ۾ هيو جن امام خميني جي ترڪي ڏانهن جلا وطني کان ٿورڙو ئي پوءِ ان وقت جي حڪومت ــ امير عباس هويدا ــ ڏانهن 29 بهمن تي خط لکي ملڪ جي بگڙيل حالات ۽ امام خميني جي جلا وطني تي اعتراض ڪيو . (48) سيد علي خامنه اي، عبد الرحيم رباني شيرازي، علي فيض مشڪيني، ابراهيم اميني، مهدي حائري تهراني، حسين علي منتظري، احمد آذري قمي، علي قدوسي، اڪبر هاشمي رفسنجاني، سيد محمد خامنه اي ۽ محمد تقي مصباح يزدي (49) سان گڏ انهن يارهن عالمن ۾ شامل هيو جيڪي حوزه علميه قم کي مضبوط بڻائڻ ۽ اصلاح لاءِ گڏ ٿيا هيا، سندن جدوجهد فڪري ۽ عقيدتي هئي ۽ اها شي سندن ترقي جو سبب بڻي ۽ اهي عالم ان انقلاب جو اصل ۽ مغز جي حيثيت رکندڙ هيا، اهي سڀئي انقلاب جي راھ جي ان مرحلي ۾ ان نتيجي تي پهتا هيا ته تنظيم کان سواءِ ڪاميابي جا امڪان بلڪل گھٽ آهن ۽ تنظيم سبب ٿيندي جو ظالم پهلوي جي سازشن کان بچي سگھجي، ان گروھ امام خميني جي جلاوطني دوران انقلابي واٽ کي جاري رکڻ ۽ پروگرام ٺاهڻ جو ذمو کنيو، هي گروھ حوزه علميه قم جي مخفي گروهن منجھان مڙني کان پهريون گروھ هيو ، هن گروھ جي فعاليت 1354ش جي آخر ۾ ساواڪ (ايراني ايجنسي) وسيلي معلوم ٿي ، جنهن جي نتيجي ۾ ان جا ڪجھ رڪن گرفتار ۽ ڪجھ وري، جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو ايجنسين جي جاسوسي ۾ رهيا

جامعه مدرسين حوزه علميه قم جو بنياد رکڻ

ان مصروفيت سان گڏ هڪ ٻيو جلسو به منعقد ٿيو جنهن ۾ جامعه مدرسين جو بنياد رکيو ويو : اسان به انهن انسانن منجھان هيا سين جيڪي جامعه مدرسين جي پهرين پروگرامن ۾ ميمبر جي حيثيت ۾ شريڪ هيا سين، منهنجي خيال ۾ سائين هاشمي به هيو ... ۽ سائين علي مشڪيني، رباني شيرازي، ناصر مڪارم شيرازي ۽.. ڪجھ ٻيا به هيا جيڪي اسان کان عمر ۾ وڏا هيا اهي به شريڪ ٿيندا هيا (50) انهن گڏجاڻين ۾ ٿيندڙ فيصلن حوزه علميه قم جي فضا کي تبديل ڪري ڇڏيو جنهن سببان ، گڏجاڻي ۾ ميمبرن کان علاوه ٻيا ڪجھ جوان طالبعلم به شريڪ ٿيندا هياجنهن سببان حوزه علميه جي بند فضا کلي وئي.
آيت الله خامنه اي انهن ڏينهن ۾ مخفي طور تي ” آينده در قلمرو اسلام“ جو ترجمو ڪري ان کي چپرايو، ان ڪتاب ۾ ٻن اهم موضوعن : مغربي دٻاءَ ۽ ڪميونيزم جي پروپيگنڊائن ڏانهن اشارو ڪندي اسلام جي مستقبل ڏانهن اشارو ڪيو (51) ساواڪ ان ڪتاب تي پابندي مڙهي کيس ڇپائيندڙ ماڻهن کي گرفتار ڪيو ۽ آيت الله خامنه اي (ڪتاب جي مترجم) کي گرفتار يا نظر بند نه ڪري سگھيا (52) آيت الله خامنه اي ان زماني ۾ ڪجھ مدت تهران ۽ ڪرج ۾ پنهنجي مصروفيات کي جاري رکيو ، ليڪن ظالم حڪومت خلاف نه ڳالهائڻ جو واعدو نه ڏيڻ سببان سندس ڪرج ۾ موجود مصروفيتن تي پابندي مڙهي وئي ، ته پاڻ تهران جي مسجد امير المومنين ۾ نماز جماعت پڙهائڻ شروع ڪيائون.

ٽيون ڀيرو گرفتاري

1346 جي فروردين جي ابتدا ۾ آيت الله سيد حسن قمي طرفان مسجد گوهرشاد ۾ شاھ جي مخالفت ۾ ڪيل تقرير جي نتيجي ۾ ٿيل گرفتاري ۽ جلاوطني خلاف آيت الله خامنه اي، آيت الله ميلاني کان گھر ڪئي ته ان قدم تي اعتراض ڪري (53) اها ڳالھ سبب ٿي ته ساواڪ جا ايجنٽ اهو سمجھن ته سائين مشهد ۾ آهي ، تنهن ڪري کيس ان ئي سال جي 14 فروردين تي آيت الله شيخ مجتبا قزويني جي تشييع جنازه مان کيس گرفتار ڪيائون(54) سائين ان ئي سال جي 26 تير تي آزاد ٿيو ( 55) تهران ۾ آزاد ٿيڻ کان ٿورڙو ئي بعد ۾ سياسي قيدين سان ملاقات لاءِ ويو (56) 
آيت الله خامنه اي مختلف علائقن ۾ انقلابين سان رابطي ۾ رهندي، انقلابين کي ڪٺو ڪري سندن تربيت ڪندي، نئين نسل، خاص ڪري ديني طالبعلمن ۽ يونيورسٽي جي شاگردن کي اسلامي فڪر ، قرآن ۽ حديثن جي روشني ۾، مارڪس ازم، ۽ ليبرال ازم، ۽ ان جهڙن ٻين مادي فڪرن سان مقابلو ڪندي امام خميني جي بيان ڪيل انقلابي بنيادن کي بيان ڪندو رهيو، ۽ ظالم پهلوي سان مقابلي جي امڪان ۾ کوڙ ڪاميابيون حاصل ڪيون.
انقلاب جي گھڻن رخن تي نظر، امام خميني جي انقلاب جي معلوماتي نيٽ ورڪ کان آگاهي، وسيع ميدان ۾ منبر مان فائدو حاصل ڪرڻ، ۽ عمل ۾ اڳڀرو هجڻ ، سائين جي ڪاميابي جا ڪجھ سبب آهن 
9 شهريور 1347 ۾ جنوب خراسان ۾ آيل تباهي مچائيندڙ زلزلي کان پوءِ ڪجھ خراسان جا عالم آيت الله خامنه اي جي سرپرستيءَ ۾ امداد پهچائڻ ۽ زلزلي متاثرن جي مدد ڪرڻ لاءِ فردوس جا راهي ٿيا، سندس اهو قدم اتان جي مقامي ايجنسين جي مخالفت جو سبب بڻيو ، ليڪن وري به امداد پهچائڻ واري گروھ موثر نموني سان زلزلي کان متاثر ماڻهن جي مدد ڪئي. آيت الله خامنه اي جو ٻه مهينا اتي ترسڻ ۽ مدد پهچائڻ فردوس ۾ ان فرصت کي ايجاد ڪيو جو زلزلي متاثرن جي مشڪلات کي ويجھو کان ڄاڻين ۽ انهن سان مانوس ٿين ۽ مجلسن ۾ ۽ تقريرن ۾ جيڪي مختلف مذهبي انجمنن طرفان ٿينديون هيون، انقلاب اسلامي جي فڪر کي اتان جي ماڻهن تائين پهچائين، اهڙين ڪاوشن اتان جي شهري حڪومت ۽ خراسان جي ساواڪ کي اڀاريو ۽ فردوس ۾ رهڻ کي ختم ڪيو ويو (57) 
سائين ان ئي سال جي دي مهيني ۾ عتبات عاليات جي زيارت ۽ امام خميني سان ملاقات جو ارادو ڪيو ليڪن ساواڪ جي ممانعت ۽ روڪ جو سامنو ٿيس ۽ اها پابندي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي تائين جاري رهي ۽ سائين جي ملڪ مان نڪرڻ تي پابندي رهي (58)

ڇھ مهينا جيل ۾ رهڻ جو فيصلو

آيت الله خامنه اي کي انهن يارهن عالمن جي گروھ جو ميمبر هجڻ جي جرم (تهمت) سببان ڇهه مهينا جيل ۾ رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو. ڪيهان اخبار ۾ اها خبر ڇپجڻ ۽ آيت الله خامنه اي کي ٻيهر فتوى ٻڌائڻ لاءِ ڪورٽ ۾ پيش ٿيڻ جو چيو ويو ، سائين مشهد ۾ موجود ڪجھ عالمن سان صلاح کان پوءِ ڪورٽ ۾ حاضر نه ٿيو (59) سائين توڻي جو جاسوسن جي نظر ۾ هيو تڏهن به ڪجھ انقلابي عالمن جن منجھان: سيد محمود طالقاني، سيد محمد رضا سعيدي، محمد جواد باهنر، محمد رضا مهدوي ڪني، مرتضى مطهري، اڪبر هاشمي رفسنجاني ۽ فضل الله محلاتي سان مشهد ۽ تهران ۾ رابطي ۾ هوندو هيو ۽ مشهد ۾ رهائش هجڻ جي باوجود به تهران جي عالمن ۽ انقلابين واري گڏجاڻين ۾ حاضر ٿيندو هيو (60) ۽ ڪجھ عالمن سان گڏجاڻين کان پوءِ انقلابي عالمن کي مشهد جي ويجھو وارن ڳوٺن ۾ موڪلڻ جو بندو بست به ڪندو هيو (61) 
آيت الله خامنه اي انقلاب اسلامي کي عقيدتي نظر سان ڏسندي ماڻهن جي ان نظرئي موجب فڪري تربيت ڪندي پنهنجي انقلابي واٽ کي جاري رکيو، سائين ديني طالبعلمن لاءِ تفسير جا جلسا رکي پنهجي تقريرن ۾ شاگردن ۽ ٻين ماڻهن جي فڪر ۽ نظرئي کي مضبوط ڪندو رهيو سائين جو عقيدو هيو ته اسلامي اصول ثقافتي ڪوششن سان ممڪن آهن ۽ ماڻهن جي بيداري سندن آگاهي ۽ دانائي کان سواءِ ايجاد نه ٿيندي، روشن فڪري جو قصو يونيورسٽين ۾ اهم ترين ڪم سمجھيو ويندو هيو ، تنهنڪري ان ميدان ۾ به پنهنجيون علمي ڪاوشون جاري رکندي، ۽ انقلابي عالمن جي مدد سان 1348 ۾ اهڙا جلسا منعقد ڪندو رهيو (62)

حسينيه ارشاد ۽ مسجد جواد تهران ۾ ڪيل تقريرون

آيت الله خامنه اي ڪيترن ئي روشن فڪر ۽ انهن جي مشهور مرڪزن سان انقلاب جي ڪاوشن دوران رابطي ۾ هيو . سائين 1348 ۾ انقلاب جي واٽن کي موثر نموني بيان ڪرڻ خاطر ڪجھ فعال سياسي مرڪزن ۾ تقريرون ڪرڻ شروع ڪيون جن منجھان تهران جي حسينيه ارشاد ۽ مسجد جواد ۾ پڻ سائين کي دعوت ملي(63) سائين جون 1349 جي آخر ۾ حسينيه ارشاد ۾ ڪيل تقريرون جيڪي آيت الله مرتضى مطهري جي دعوت جي نتيجي ۾ بيان ڪيون ۽ پڻ اها تقرير جيڪا مسجد الجواد ۾ ڪئي، جيڪا انجمن اسلامي مهندسين جي دعوت تي ڪئي بي انتها موثر ۽ نوجوان نسل جي بيداري خاص ڪري يونيورسٽي جي شاگردن جي لاءِ انتهائي اهم هئي (64) آيت الله خامنه اي 1349 جي بهار ۾ اسلامي انقلاب کي جاري رکڻ ۽ عقيدتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ظالم پهلوي سان مقابلي ڪرڻ لاءِ ڪجھ جلسن جو سلسلو شروع ڪيو جن ۾ پنهنجي مقابلي ڪرڻ جا اصول جيڪي اسلامي جي عالمي آئيڊيالوجي جي عنوان سان شهيد مرتضى مطهري، سيد محمود حسن طالقاني، سيد ابوالفضل زنجاني، مهدي بازرگاني، اڪبر هاشمي رفسنجاني، يد الله سبحاني، عباس شيباني، ڪاظم سامي، جهڙن انسانن جي دعوت تي منعقد ڪيا ۽ اهو جلسن جو سلسلو اسلام جي عالمي آئيڊيالوجي جي تدوين تي ختم ٿيو (65)

چوٿون ڀيرو گرفتاري

1349 جي خرداد مهيني ۾ آيت الله سيد محسن حڪيم جي وفات کان پوءِ مرجعيت جو بحث جيڪو گذريل زماني ۾ آيت الله بروجردي جي رحلت کان پوءِ به بيان ٿيو هيو، واضح نموني سان معاشري ۾ بيان ٿيو . ان وچ ۾ آيت الله خامنه اي آيت الله حڪيم جي علمي ۽ فقهي مقام جي فضيلت کي بيان ڪندي سندس وفات تي ڪجھ عالمن ڏانهن موڪليل تسليت جي پيغام ۾ امام خميني جي مرجعيت کي مضبوط ڪرڻ ۽ اعلم ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون وٺڻ جي دعوت ڏني. انهن ئي ڏينهن ۾ ساواڪ طرفان 20 خرداد 1349 آيت الله سيد محمد رضا سعيدي ـ جيڪو مڙني کان وڌيڪ امام خميني جي فڪر کي نشر ڪرڻ وارو هيو ــ جي شهادت تي ڪوشش ڪئي ته ڪجھ ٻين انقلابي عالمن سان گڏجي ، ماڻهن جي نظرئي کي شهادت مٿان اعتراض جي صورت ۾ ايجاد ٿيل موقعي مان فائدو وٺندي انقلاب لاءِ فائدو ورتو. ان زماني ۾ پيش آيل واقعن کي بيان ڪيو جو ڪجھ ديني طالبعلمن امام خميني جي حمايت ۽ ظالم پهلوي تي تنقيد ڪندي ساواڪ جي ان شرمناڪ ڪم جي مذمت ڪئي (66) جنهن جي نتيجي ۾ اعتراضن جي وسيع ٿيڻ ۽ اختلاف پيدا ٿيڻ ڪري (67) مشهد جي ساواڪ کيس 2 مهر 1349 ۾ گرفتار ڪري ڪجھ مدت لشڪر خراسان واري جيل ۾ ــ مشهد جي ايجنسين جو اڪيلو جيل ــ رکيو.(68) 1391 ھ.ق جي محرم ۾ جيڪو اسفند 1349 ۾ آيو، توڻي جو آيت الله خامنه اي جو نالو پابندي مڙهيل عالمن جي فهرست ۾ هيو تڏهن به سائين انصار الحسين تهران ۾ تقريرون ڪيون (69) آيت الله خامنه اي 1350 ۾ آيت الله طالقاني جي دعوت تي تهران جي مسجد هدايت ۾ جيڪا يونيورسٽين ۽ انقلابي جوانن جو مرڪز هوندي هئي تقريون ڪيون (70)

1350 ۾ ٽي مرتبه گرفتاري

ايران جي 2500 ساله جشن تي امام خميني (71)طرفان لڳايل پابندي جي اعلان کان پوءِ ساواڪ، انقلابي عالمن جي چر پر تي شديد نظر رکي. تنهن ڪري 1350 جي مرداد ۾ مشهد جي ساواڪ سائين کي گھرائي ڪجھ مدت لاءِ لشڪر خراسان جي جيل ۾ رکيو (72) آزادي کان پوءِ به سائين پنهنجي ڪوششن کي جاري رکيو ۽ ان ئي سال ٻه ڀيرا ٻيهر به گرفتار ٿيو ، جنهن منجھان هڪ 1350 جي آبان مهيني ۾ ٿورڙي مدت لاءِ لشڪر خراسان جي جيل ۾ گرفتار ٿيو ۽ ٻيو دفعو 21 آذر تي اتان جي داخلي امن خراب ڪرڻ جي تهمت سببان ٽي مهينا جيل ۾ رهيو (73 )

پنهنجي درسي فعاليت کي تهران، مشهد ۽ نيشاپور ۾ جاري رکڻ

سائين آزادي کان پوءِ پنهنجي اجتماعي ــ سياسي ڪوششن کي وسيع ڪندي ڪيترائي ڀيرا انجمن انصار الحسين جي ٿيندڙ پروگرامن ۾ جيڪي تهران جي مسجد نارمڪ ۾ ٿيندا هيا، حاضر ٿي تقريرون ڪيون ۽ اتي ديني ۽ سياسي مسئلا بيان ڪيا. سندس درس ۽ تفسير جا پروگرام مدرسه ميرزا جعفر ، مسجد امام حسن عليه السلام ۽ مسجد قبله سان گڏ، مشهد ۾ پنهنجي گھر ۾ جاري رهيا . انهن پروگرامن ۾ شريڪ ٿيندڙ ڪاليج ۽ يونيورسٽين جا شاگرد ۽ جوان طالبعلم ۽ ملڪ جي مختلف علائقن مان آيل ماڻهن جا گروھ هوندا هيا. سائين کين اسلام جي انقلابي ۽ سياسي فڪر کان آگاھ ڪندو هيو ، انهن پروگرامن ۾ شريڪ ڪيترا ئي جوان ملڪ جي مختلف علائقن ۾ انقلاب جي اوج واري زماني ۾ ماڻهن تائين اهو پيغام پهچائيندا رهيا ، سائين جي پروگرامن جي رپورٽ ڪيترا ئي ڀيرا ايجنسين وٽ پهتي ۽ ساواڪ جي نگاھ ۾ آيت الله خامنه اي انهن روشن فڪر ۽ حوزه علميه جي انقلابي عالمن ۾ شمار ٿيندو هيو جيڪي جوانن ۽ شاگردن سان رابطي ۾ هجڻ سان گڏ امام خميني جي انقلابي نظريات کي رواج ڏيندڙ ۽ اهو چاهيندڙ هيا ته ديني طالبعلمن کي سياسي ۽ اجتماعي مسئلن کان با خبر ڪجي. (74) 
آيت الله خامنه اي 1352 جي فروردين مهيني ۾ تبليغ لاءِ نيشاپور جو رخ ڪيو ۽ ان شهر جي مسجدن ۾ اصول عقايد جي پروگرامن کي جيڪي هفتي ۾ هڪ دفعو اڱاري جي ڏينهن منعقد ٿيندا هيا، شروع ڪيو (75) 1352 جي خرداد مهيني ۾ ساواڪ سائين جي تفسير واري درس تي جيڪو مسجد امام حسن عسڪري عليه السلام ۽ سندس گھر ۾ ٿيندو هيو ، پابندي مڙهي. (76) آيت الله خامنه اي ان ئي سال جي آذر مهيني ۾ پنهنجي تفسير جو درس مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي ان مسجد ڏانهن منتقل ڪيو ۽ ان مسجد کي شاگردن ۽ طالبعلمن جي مصروفيتن جو مرڪز بڻائي ڇڏيو (77) مشهد جي ساواڪ سندس وسيع سياسي مصروفيتن کان ڊڄندي کيس ان مسجد ۾ جماعت سان نماز پڙهائڻ کان منع ڪري ڇڏيو(78)

ڇهون ڀيرو گرفتاري، جيل جو مشڪل ترين مرحلو

1353 جي آبان مهيني ۾ آيت الله محمد مفتح جي دعوت تي جيڪو تهران جي مسجد جاويد جو پيش نماز هيو ۽ ان زماني ۾ سندس تقرير ڪرڻ تي پابندي به هئي، تڏهن به اتي خطاب ڪيو ، جنهن جي نتيجي ۾ ساواڪ آيت الله مفتح کي گرفتار ڪري مسجد جاويد کي انقلاب جو هڪ اهم مرڪز قرار ڏيندي سيل ڪري ڇڏيو(79) ان کان پوءِ ان ئي سال جي آزر مهيني ۾ آيت الله خامنه اي جي گھر تي ڇاپو هڻي گھر جي تلاشي ورتي. جنهن جو سبب سائين جو اهو نظريو هيو جيڪو سائين هڪ خصوصي ميٽنگ ۾ بيان ڪيو ته انقلاب جي واٽ کي مضبوط بنائي ترقي ڏيارڻ ۽ موقعن مان وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ هڪ ڪاميٽي جوڙڻ گھرجي، 080) آخرڪار آيت الله خامنه اي کي 1353 جي دي مهيني ۾ ڇهون ڀيرو گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران جي ( ڪميته مشترڪه ضد خرابڪاري) ملڪ خلاف بغاوت ڪندڙن جي جيل ۾ رکيو ويو (81) جو خود سائين جي بقول: اتي جيل جي مشڪل ترين ۽ سخت ترين مرحلي جو تجربو ڪيو ، اتي ڪنهن سان به ملاقات جي اجازت نه هئي ۽ سندس جيل جي جڳھ ۽ حالت جي خبر سائين جي گھر وران کي به نه هئي. (82)

جلاوطني جو سبب ٿيندڙ مصروفيتون

هو ٻه شهريور 1354 تي جيل مان آزاد ٿو ، ليڪن ايجنسين جي ماڻهن جي نظر ۾ هيو، ۽ سائين جي جماعت سان نماز پڙهائڻ ، درس ڏيڻ ۽ تفسير وارا پروگرام ڪرڻ تي پابندي مڙهيل هئي (83) ليڪن سائين پاڻ تي لڳل سڀني سياسي پابندين جي باوجود به پنهنجي تفسير جي پروگرامن ۽ پنهنجي انقلابي مصروفيتن کي مخفي طور تي جاري رکيو ۽ طالبعلمن کي امام خميني جو شهريو ڏيڻ به شروع ڪيو (84)
۽ ان سال جي آخر ۾ مخفي طور تي پنهنجي ڪتاب ”طرح ڪلي انديشه اسلامي در قرآن “ کي فرضي نالي سيد علي حسيني سان شايع ڪيو. ۽ 1355 جي خرداد مهيني ۾ قوچان ۾ آيل ٻوڏ سببان هڪ گروھ جوڙيو جيڪو مشهد مان ماڻهن جي مدد ڪرڻ لاءِ ٻوڏ متاثرين وٽ پهتو ۽ ان شهر جي مدرسه عوضيه ۾ پنهنجو مرڪز ٺاهي ماڻهن جي مدد ڪئي. (85) 
ساواڪ جي ريڪارڊ ۾ آيت الله سيد خامنه اي ۽ سندس والد جون سياسي ڪوششون جيڪي 1355 جي خرداد مهيني جي آخر ۾ امام خميني ۽ اسلامي انقلاب جي حمايت ۾ هيون، درج ٿيل آهن آيت الله خامنه اي 1396 ھ.ق (دي 1355) جي محرم ۾ ظالم شاھ خلاف هڪ تقرير ڪئي ۽ نوجوانن جي فڪري ۽ ثقافتي پروگرامن کي پڻ شروع ڪيو، ان سان گڏ تهران جي عالمن ۽ انقلابين جي پروگرامن ۾ شريڪ ٿي انقلابي ڪم کي شدت عطا ڪئي (87) جڏهن ته ٻي پاسي کان ساواڪ به اها ڪوشش ڪري رهي هئي ته سائين جي خلاف ثبوت هٿ ڪرڻ سان گڏ ٻين انقلابي عالمن جو پتو لڳائڻ لاءِ اهڙن پروگرامن جو پتو لڳائجي (88) 29 خرداد تي علي شريعتي جي وفات تي جيڪا لنڊن ۾ ٿي آيت الله خامنه اي ان جي ياد ۾ ڪيل مجلس ۽ مراسم ۾ شريڪ ٿيو ، اهو شريڪ ٿيڻ، شريعتي ۽ سندس والد سان پراڻا واسطا هجڻ کي ظاهر ڪن ٿا (89)

ايرانشهر ڏانهن جلاوطني

نجف ۾ آيت الله سيد مصطفى خميني جي رحلت کان پوءِ جيڪا 1356 جي آبان جي ابتدا ۾ واقع ٿي ، آيت الله خامنه اي ۽ ڪجھ ٻين انقلابين سائين جي ايصال ثواب لاءِ 6 آبان تي مسجد ملا قاسم ۾ هڪ پروگرام منعقد ڪيو (90) انهن ئي ڏينهن ۾ مشهد جي ڪجھ عالمن امام خميني ڏانهن هڪ تسليتي پيغام به موڪليو (91) آيت الله سيد مصطفى خميني جي رحلت ۽ ان کان پوءِ پيش ايندڙ تبديلين جي ڪري، اسلامي انقلاب جي تحريڪ پنهنجي آخري مرحلن ۾ داخل ٿي ۽ ان انقلاب جي ڪاميابي لاءِ ڪوششون تيز ٿي ويون. ظالم پهلوي به انهن ڪوششن جي تيز ٿيڻ جي نتيجي ۾، کليل سياسي فضا جو نعرو هڻڻ جي باوجود به انقلابي عالمن جي ڪوششن کي نابود ڪرڻ ۽ کين محدود ڪرڻ واري سياست کي اپنائيندي ، اهم انقلابي عالمن جي جلا وطني جو حڪم ڏنو ، جن ۾ آيت الله خامنه اي به شامل هيو کيس مشهد جي اجتماعي امنيت واري اداري ٽن سالن لاءِ ايرانشهر جلاوطني جو حڪم جاري ڪيو(92) ۽ ساواڪ جي ايجنٽن 23 آذر 1356 تي سندس گھر تي ڪاھ ڪري کيس گرفتار ڪيو ۽ ايرانشهر منتقل ڪيو ، ظالم حڪومت جي ان ڪم جو مقصد کيس ماڻهن ۽ انقلابي عالمن سان رابطي کان ڪٽڻ هيو، جنهن جي نتيجي ۾ انقلاب جي واٽ ۽ حڪومت خلاف ڪم ڪرڻ کان رڪجي وڃي (93) ليڪن سائين اهل سنت سان رابطي ۾ رهڻ ڪري اتان جي ماڻهن ۾ مشهور ٿي ويو ۽ ايرانشهر ۾ سندس ڪيترائي عقيدتمند پيدا ٿي ويا ۽ سائين ان موقعي مان فائدو وٺندي انقلاب جي پيغام کي ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ وسندڙن تائين پهچايو (94) ايرنشهر جي مسجد آل رسول ۾ ڪيل تقريرون ۽ اتان جي انقلابي عالمن جي سائين وٽ اچ وڃ ، اتان جي ايجنسي کي مجبور ڪيو ته سائين جي مصروفيتن کي محدود ڪندي ماڻهن جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ ايجاد ڪئي وڃي. (95) 
19 فروردين 1357 تي يزد ۾ ٿيل قتل عام جي نتيجي ۾ سائين، آيت الله محمد صدوقي ڏانهن هڪ خط لکيو جنهن ۾ ظالم پهلوي جي ان غير انساني حرڪت جي مذمت ڪندي ماڻهن کي انقلابي واٽ جاري رکڻ جو شوق ڏياريو ۽ انهن شهيدن جي ياد کي بافضيلت سمجھيو (96) اهو خط هڪ اعلان جي صورت ۾ سڄي ملڪ ۾ تقسيم ڪيو ويو (97) 
11 تير 1357 تي ايرانشهر ۾ آيل ٻوڏ اهو موقعو فراهم ڪيو ته آيت الله خامنه اي پنهنجي گذشته تجربن جي بنياد تي امدادي گروھ جي سربراهي پنهنجي ڪلهن تي کڻي. ۽ سائين مختلف شهرن جي عالمن، خاص ڪري يزد ۽ مشهد جي عالمن سان رابطي ۾ رهندي ايرانشهر جي ماڻهن جي مدد لاءِ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان امداد گڏ ڪري ٻوڏ متاثرين ۾ تقسيم ڪئي (98) آيت الله خامنه اي جلا وطني دوران به انقلابي ۽ پهرين جوڙ جي عالمن سان رابطو برقرار رکيو ۽ مسلسل اسلامي انقلاب بابت انهن سان تحريري رابطي ۾ رهيو ، ۽ ان طريقي سان ڪيترن ئي واقعن ۽ حادثن سان رابطي ۾ رهندي خط لکڻ وسيلي پنهنجي ارادن کي عالمن جي محفل تائين پهچائيندو رهيو .

جيرفت ڏانهن جلا وطني

انقلاب اسلامي جي اوج تي پهچڻ سببان ماھ رمضان جي ويجھو هجڻ ڪري 28 شعبان 1398 ھ.ق (28 تير 1357) حوزه علميه مشهد جي ڪجھ طالبعلمن آيت الله خامنه اي جي جلاوطني تي اعتراض ڪندي اها گهر ڪئي ته سائين کي واپس مشهد آندو وڃي، جيڪو اتان جي انتظاميه جي رڪاوٽن جي ور چڙهيو هئو (99) آيت الله خامنه اي جي انقلابي فعاليتن جي وسيع ٿيڻ ۽ ماڻهن سان رابطي ۾ رهي کين انقلابي واٽ جو راهي بڻائڻ ۽ ايرانشهر ۾ ۾ ڪيل ڪاوشون هڪ طرف ته ٻي پاسي وري هر روز ماڻهن ۾ مقبوليت ۽ رابطي جو وڌڻ، سبب بڻيو جو اتان جون ايجنسيون مجبور ٿيون ته سائين جي جلاوطني جي جڳھ جيرفت منتقل ڪن جيڪو ايرانشهر جي نسبت ڏورانهون ۽ وڌيڪ محدويت رکندڙ شهر هيو ، تنهن ڪري 22 مرداد تي کيس جيرفت منتقل ڪيائون (100) آيت الله خامنه اي جي سياسي ويڙھ اتي به نه رڪي ۽ ان شهر ۾ داخل ٿيڻ سان ئي اتان جي جامع مسجد ۾ پهلوي حڪومت جي خلاف ڳالهائڻ شروع ڪيائون، سائين جي تقريرن منجھان هڪ جيڪا 15 شهريور 1357 تي ڪئي هئائون اها ماڻهن جي احتجاج ۽ مظاهري ڪرڻ سان گڏ انقلابي نعرن جي گونج تي ختم ٿي (101) اهو واقعو تڏهن پيش آيو جو اڃا ننڍن شهرن ۾ مظاهري ۽ ريلين جي شروعات نه ٿي هئي ، سائين جو شمار انهن جلاوطني وارن عالمن ۾ هيو جن آيت الله سيد عبد الحسين دستغيب ڏانهن لکيل خط وسيلي، ملڪي حالات ، شيراز، مشهد، اصفهان ۽ جهرم ۾ ڪيل پهلوي جي ظلمن کي اسلامي انقلاب جاري رکڻ ۽ پهلوي جي حڪومت جو تختو الٽو ڪرڻ جا طريقا ڏسيا هيا (102) سائين ان زماني ۾ ڪهنوج جو راهي ٿيو ، ۽ اتي ظالم حڪومت خلاف عظيم الشان تقرير ڪئي. (103)

مشهد ڏانهن واپسي

ماڻهن جي ويڙهاند جي ڦهلجڻ ۽ ظالم حڪومت جي بنيادن جي ڪمزوري ۽ انقلابي واٽ کي نه روڪي سگھڻ کان پوءِ ، آيت الله خامنه اي پهرين مهر 1357 تي جيرفت کان مشهد موٽي آيو ۽ اتي پنهنجي مصروفيتن کي انقلابي امورن ۽ ويڙھ جي طريقي ۾ شدت ۽ انقلاب جي ٻين مسئلن ۾ جاري رکيو (104) امام خميني جي فرانس ۾ رهائش واري زماني ۾ سائين ڏانهن مشهد جي ڪجھ ٻين عالمن سان گڏ موڪليل پيغام ۾ امام جي فرانس ۾ عارضي رهائش کي اميدن جي موج اچڻ ۽ ماڻهن جي دلين ۾ ارادن جي مضبوطي ۽ ماڻهن جي دل ۾ مقام ٺهڻ سان گڏ ايران جي مسلمانن جي نجات لاءِ امام جي مضبوط ۽ پختي ارادي کي بيان ڪندي ، کائنس انقلاب کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ضروري حڪمن جي گھر ڪئي ، ۽ آخر ۾ امام خميني جي ايران ڏانهن واپسي جي گھر ڪئي. (105) 
آيت الله خامنه اي جي انقلابي ويڙھ مشهد ۾ ٿورڙي عرصي ۾ تمام گھڻي جلدي سان شروع ٿي ، ۽ انقلابي ڪمن کي جاري رکڻ سان گڏ ماڻهن جي احتجاجن ۾ ظالم حڪومت خلاف تقريون ڪندي مشهد جي اجتماعن ۾ ماڻهن کي بيدار ڪندو رهيو (106) ان سان گڏ هو امام جي گھر وارن ۽ ٻين انقلابين سان هميشه رابطي ۾ رهندو هيو ، ان رابطي جي ڪري ئي هيو جو سيد احمد خميني 10 آبان 1357 تي پئرس منجھان آيت الله صدوقي سان رابطو ڪيو ۽ امام خميني طرفان ساڻس ۽ آيت الله خامنه اي سان ملاقات جو ارادو ظاهر ڪيو (107) آيت الله خامنه اي جو شمار انهن عالمن منجھان هيو جن سعد آباد مشهد جي گرائونڊ ۾ هڪ وڏي ميڙ ۾ امام خميني جي واپسي ۽ اسلامي حڪومت جي ايجاد ٿيڻ جي گهر ڪئي هئي (108) آبان جي آخري ڏهاڙن ۾سيد عبد الڪريم هاشمي نجاد سان گڏجي قوچان، شيراون ۽ بجنورد جهڙن شهرن ۾ جلسا منعقد ڪري انقلابي واٽ کي مضبوط بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ، آيت الله خامنه اي جي هر روز وڌيڪ مصروفيتن ۽ مشهد ۾ مقبوليت ، ظالم پهلوي شاھ جي ايجنسين کي مجبور ڪيو ته کيس ٻيهر گرفتار ڪن ، ۽ ساواڪ جي رپورٽن ۾ آيت الله خامنه اي جو نالو مشهد جي انهن انقلابين ۾ شامل آهي جيڪي مشهد ۾ انقلاب جا پرچمدار ۽ اهم انسان هيا (109)

1357 ۾ امام رضا عليه السلام جي حرم ۾ عاشور جي ڪيل تقرير

سائين 19 ۽ 20 آذر 1357 تي جيڪو نو ۽ ڏھ محرم جو ڏينهن هيو مشهد جي وڏي اجتماع ۾ عاليشان پر جوش تقرير ڪئي ۽ شب عاشور جو خطبو امام رضا عليه السلام جي حرم مطهر ۾ امام خميني جي نالي سان پڙهيو ۽ ان عمل وسيلي پهلوي حڪومت جي رسمي تابوت کي جيڪو ان کان پهريان تائين مخصوص صورت ۾ يا محمد رضا پهلوي لاءِ دعا سان شروع ٿيندو هيو، ختم ڪري ڇڏيو (110) ۽ ائين ئي عاشور جي ڏينهن به ماڻهن جي عظيم مظاهري ۾ مشهد جي ماڻهن جو ساٿ ڏيندي اتي عظيم الشان تقرير ڪئي (111) سائين جو شمار انهن عالمن ۾ هيو جن 24 آذر تي ظالم پهلوي جي ڪارندن هٿان شاهرضاي مشهد اسپتال ۾ ( هاڻوڪي بيمارستان امام رضا عليه السلام ) تي ٿيندڙ حملي خلاف، اتي اسپتال ۾ رهڻ جو پروگرام ٻڌايو (112) سائين جي پيروي ڪندي مشهد جا ڪيترائي ماڻهو اچي ساڻس مليا ۽ اتي رهندڙن ۾ شامل ٿيا (113) اتي ڌرڻو هڻندڙن هڪ بيان وسيلي پهلوي حڪومت جي ظلمن جا داستان بيان ڪندي ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جي گهر ڪئي (114) ۽ پهلوي حڪومت جي خاتمي ۽ امام خميني جي واپسي جي تاڪيد ڪئي .سائين جن جي ان قدم وسيع نتيجا ڏنا ۽ ڪيترائي بيان سندن حمايت ۾ سڄي ايران ۾ ورهايا ويا (115)

9 دي 1357 تي مشهد ۾ مظاهرو

آيت الله خامنه اي 9 دي 1357 تي مشهد جي ڪجھ ٻين انقلابي عالمن سان گڏجي مڙني کان اڳ ۾ خراسان جي صوبائي اداري جي ڪارڪنن جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪجھ ماڻهن کي پاڻ سان گڏ ڪري صوبائي اداري جي بلڊنگ ڏانهن حرڪت ڪئي، ليڪن سائين جي صلح آميز ڪوششن جي باوجود به اتان جي پوليس (نيروي انتظامي) ماڻهن مٿان آنسو گيس استعمال ڪيو جنهن جي نتيجي ۾ مظاهرو ڪندڙ روڊن تي نڪري آيا ۽ ڪجھ حڪومتي ادارن ۽ بلڊنگين کي باھ ڏئي ڇڏي، ان واقعي واري رات مشهد جا عالم جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو هڪ ميٽنگ ڪري اها ڪوشش ڪئي ته اختلاف ۽ وڌيڪ قتل عام تي ڪنٽرول ڪجي ، ليڪن ظالم پهلوي جي ڪارندن مظاهري ڪندڙن جو قتل عام ڪري ، 10 دي آچر جي ڏينهن 1357 کي خوني ڏينهن بڻايو (116) نتيجي ۾ آيت الله خامنه اي ڪجھ انقلابي عالمن سان گڏجي ان واقعي جي مذمت ڪئي ۽ انقلاب اسلامي جي واٽ کي جاري رکڻ جو اعلان ڪيو (117)

شواراي انقلاب جو ميمبر ٿيڻ

پهلوي حڪومت جي جلدي نابود ٿيڻ ۽ اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جا آثار ظاهر ٿيڻ سان، امام خميني 22 دي 1357 تي شوراي انقلاب اسلامي ٺاهڻ جو دستور صادر ڪيو (118) آيت الله خامنه اي جيڪو امام جي طرفان ان شورى جو ميمبر معين ٿيو هيو، مشهد ۾ ٿيندڙ انقلابي تحريڪ ۾ موثر ڪردار هوندي به ان شهر کي خدا حافظ ڪري دي مهيني جي آخري ڏينهن ۾ تهران آيو ۽ مدرسه رفاه ۾ رهڻ شروع ڪيو ۽ ٻين انقلابي عالمن، خاص ڪري آيت الله بهشتي ۽ شهيد مطهري ۽ مفتح سان گڏجي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي جي آخري مرحلن جا پروگرام ۽ آئنده لاءِ لائحه عمل ۾ اهم ذميوارين کي پنهنجي ڪلهن تي کنيو (119) شوراي انقلاب اسلامي جي طرفان امام خميني جي استقبال جي ڪاميٽي (120) جڙڻ کان پوءِ تبليغاتي ڪاميٽي جي ذميواري سائين پنهنجي ڪلهن تي کنئي

مسجد دانشگاھ تهران ۾ ڌرڻو

بختيار جي حڪم تحت ملڪ جا ايئر پورٽ بند ڪرڻ ۽ امام خميني جي ايران واپسي ۾ رڪاوٽ وجھڻ جي اعلان کان پوءِ، آيت الله خامنه اي، آيت الله بهشتي ۽ ڪجھ ٻين انقلابي سربراهن سان گڏجي ان عمل تي اعتراض ڪندي دانشگاھ تهران جي مسجد ۾ عظيم الشان ڌرڻو برپا ڪيو جيڪو ٻين عالمن ۽ يونيورسٽين جي شاگردن جي ملحق ٿيڻ ڪري وڏي ميڙ ۾ تبديل ٿي ويو (121) ان ڌرڻي جي شروعات کان هڪ رات پهريان آيت الله بهشتي، بهشت زهرا ۾ تقرير ڪئي ۽ آيت الله خامنه اي پنهنجي طرفان تيار ڪيل قراردادون ماڻهن جي سامهون پيش ڪيون، جنهن سببان ٻي ڏينهن تي ٿيندڙ ڏرڻي وارو پروگرام حتمي ٿي ويو، آيت الله خامنه اي ان ڌرڻي دوران هڪ ڪاميٽي جوڙي انهن انقلابي عالمن سان مشورت ڪندي ڪيترائي ڪم انجام ڏنا جن منجھان تقريرون، اعلان شايع ڪرائڻ ۽ تحصن جي نالي سان هڪ اخبار شايع ڪرڻ هيو (122) ڌرڻي ۾ ويٺلن اٺين بهمن تي هڪ اعلان صادر ڪندي اها تاڪيد ڪئي ته امام خميني لاءِ ايئر پورٽ کولڻ تائين ڌرڻو جاري رهندو (123) ۽ اهو ڌرڻو 12 بهمن جي صبح تائين جاري رهيو (124) ۽ دانشگاه تهران جي مسجد کي انقلاب جي راھ جو اهم ترين مرڪز بڻائي ڇڏيو.
12 بهمن 1357 جي تاريخي ڏينهن تي امام خميني جي وطن واپسيءَ وارين عظيم گھڙين ۾ آيت الله خامنه اي ٻين انقلابي عالمن، روحانين ۽ انقلابي ماڻهن سان گڏجي ، امام خميني جي استقبال لاءِ مهر آباد جي ايئر پورٽ جو رخ ڪيو، ۽ دهه فجر انقلاب اسلامي دوران مسلسل امام خميني سان گڏ رهيو ۽ ڪيترن ئي امور ۾ امام کي مشورا ڏيندو رهيو ۽ ان سان گڏ دفتر امام خميني جي تبليغات جو مسئول ٿي داخلي دشمنن جي پروپيگنڊائن ۽ اسلامي حڪومت جي اندروني ۽ بيروني دشمنن ۽ موقعي جي تلاش ۾ رهندڙ گروهن جي چالن کي ناڪام ڪرڻ سان گڏ مختلف سياسي خبرون بيان ڪندي ” امام“ جي نالي سان هڪ اخبار نشر ڪرڻ جو ذمو کنيو ، جنهن ۾ پاڻ به ڪيترائي مقالا لکي شايع ڪيا (125)

3 ،2 انقلاب اسلامي جو پهريون ڏهاڪو (بهمن 1357 ــ خرداد 1368)

3 ، 2، 1 سياسي مصروفيتون

شوراي انقلاب

آيت الله خامنه اي طرفان جهموري اسلامي جي نظام جي مضبوطي لاءِ کنيل ابتدائي اهم قدمن منجھان هڪ شوراي انقلاب ۾ ميمبر ٿي مصروفيت انجام ڏيڻ هئو ، هي شورا امام خميني جي فرانس ڏانهن هجرت کانپوءِ (1357 ۾ انقلاب اسلامي جي ڪاميابي جي آثار ظاهر ٿيڻ ۽ نهضت اسلامي جي انقلابي مرحلن ۾ داخل ٿيڻ مهل امام خميني جي فرمان تحت آبان جي ابتدا ۾ جڙي. جنهن جا ميمبر امام خميني جي ذريعي وقفي وقفي سان منتخب ٿيندا رهيا ، ليڪن مختلف شين کي نظر ۾ رکندي رسمي طور تي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي جي ويجھو 22 دي 1357 تي اعلان ٿيو.(126) ان شورى جا پهريان ميمبر شهيد مرتضى مطهري، سيد محمد حسيني بهشتي، سيد عبد الڪريم موسوي اردبيلي، محمد رضا مهدوي ڪني، سيد علي خامنه اي، محمد جواد باهنر ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني هيا ۽ اڳتي هلي ٻيا افراد به شورى جا ميمبر بڻيا (127) آيت الله خامنه اي دي جي آخر ۾ ان شورى جي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪئي (128) ان زماني ۾ شورى، انقلاب جي راھ ۾ ٿيندڙ فيصلن ۾ اهم ذميواريون ادا ڪيون، جن منجھان پهلوي حڪومت ۽ ٻاهرين ملڪن جي نمائندن جن منجھان آمريڪا به هيو، سان مذاڪره ڪرڻ ۽ امام خميني جي استقبال واري ڪاميٽي جوڙڻ هيو (129) شوراي انقلاب جو هڪ ٻيو اهم قدم جيڪو انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان پهريان هيو ، مهدي بازرگاني کي امام خميني واري حڪومت جو وقتي سربراھ معين ڪرڻ هيو (130) 
انقلاب جي ڪاميابي کان پوءِ شوراي انقلاب جي مٿان جيڪا ذميواري رکي وئي اها قوه مقننه جي غير موجودگي ۾ قانون ٺاهڻ ، قوه مجريه جي ڪجھ ڪمن جي جوڙ جڪ ۽ 1358 جي تير مهيني ۾ شوراي انقلاب ۽ وقتي حڪومت جي ملي وڃڻ ۽ وقتي حڪومت جي استعفى کان پوءِ جيڪا 14 آبان 1358 تي واقع ٿي سندس اصلي ذميوارين سان گڏ ، مشڪلات کي حل ڪرڻ ۽ نئين انقلاب اسلامي لاءِ پيش ايندڙ چئلجن ۽ بحرانن ۾ امام سان مشاور بڻجي رهڻ پڻ هيو (131) شوراي انقلاب ۾ ٿيندڙ تبديلين ۽ چار دفعا ان جي ميمبرن ۾ ايندڙ تبديلين جي باوجود به سندس مصروفيتن جي آخر تائين جيڪا 29 تير 1359 تائين جاري رهي آيت الله خامنه اي ان شورى جو مسقتل ۽ ثابت ميمبر رهيو (132) ليبرال ازم جي نظرين جي مقابلي ۾ اچڻ، انقلاب اسلامي جي مخالفن جي فوج ۾ اچڻ بابت مسلسل خطرا بيان ڪرڻ ۽ ملڪ جي ثقافت ۽ حزب توده ايران جي ٽوڙڻ لاءِ ان شورى ۾ پيش ڪيل نظريا به انتهائي اهم هئا (133) سائين جو عقيدو هيو ته شواراي انقلاب اسلامي ۾ معاشري جي مختلف طبقن جا ماڻهو موجود هجن (134) ڪردستان، سيستان، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن ۾ ملڪي وحدت جي ضرورت به شورى ۾ سائين جي نظر جو مرڪز رهيا، جنهن بابت سائين جو عقيدو هي هيو ته وقتي حڪومت ڪردستان جي مسئلي ۾ ڪمزوري ظاهر ڪئي آهي جنهن کي مختلف نمونن سان حل ڪجي ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ اهڙي صورتحال پيدا ٿيڻ کان پرهيز ڪجي(135) سيستان ۽ بلوچستان جيڪي سندس جلاوطني جي زماني ۾ تجربي هيٺ رهيا ۽ اتان جي سياسي ، اجتماعي ۽ اقتصادي حالات کان با خبر هجڻ ڪري ان علائقي جي معيشتي ۽ اقتصادي ترقي جي تاڪيد به ڪندو رهيو (136) جنهن بابت 9 فروردين 1358 تي امام خميني جي طرفان اها ذميواري مليس ته هڪ ڪاميٽي جي سربراهي ڪندي ان علائقي جو دورو ڪري ته جيئن ان علائقي جي ماڻهن جي چاهتن ۽ مشڪلات کان با خبر ٿي رپورٽ تيار ڪري (137) ان سفر دوران بيان ٿيل ذميواري سان گڏ اتان جي ڪجھ مقامي سربراهن۽ موثر شخصيتن سان ملاقاتون ڪري جهموري اسلامي ايران جي سياست انهن آڏو واضح ڪيائون .
انقلاب اسلامي کي مضبوط بنائيندڙ گروهن جي تشڪيل، جهڙوڪ سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، ۽ جهاد سازندگي سائين جي ٻين اصولي ارادن منجھان هئا جيڪي شوراي انقلاب ۾ پيش ڪيائون (138)

شهيد چمران جي مدد

وقتي حڪومت ۽ شوراي انقلاب جي ملي وڃڻ سان جيڪو 1358 جي تير جي آخر ۾ واقع ٿيو، ان شورى جا ڪجھ رڪن ان شورى مان نڪري حساس وزارتن جا راهي ٿيا جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو جيڪو معاونت امور انقلاب وزارت دفاع لاءِ منتخب ٿيو ان سال شهيد چمران وزير دفاع هيو (139) ائين ئي شوراي انقلاب ۽ وقتي حڪومت جي هڪ ٿيڻ سان جيڪو اثر قوه مجريه تي وڌيڪ توجه ڏيڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو سائين وزراي امنيتي ڪاميٽي جو ميمبر ٿيو، جنهن جو مقصد مڙني انتظامي، جنگي، امنيتي امورن جي سرپرستي ۽ ذميواري هئي جن منجھان گنبد، ڪردستان ۽ خوزستان ۽ ضد انقلاب واري گروهن سان مقابلي جي ذميواري به هئي (140)

سپاه پاسداران جي سرپرستي

شوراي انقلاب اسلامي جي طرفان ملندڙ ذميوارين منجھان هڪ ٻي اهم ذميواري مرڪز اسناد جي مسئوليت ۽ سپاه پاسداران انقلاب اسلامي جي سربراهي هئي. جيڪا 3 آذر 1358 تي کيس ملي (141) هو ان کان پهريان به شوراي انقلاب اسلامي جي نمائندگي ڪندي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي جي جلسن ۾ شرڪت ڪندو هيو ، سندس ان سپاه جي سرپرستي ملڻ جو سبب ان سپاه ۽ سازمان سپاه جي وچ ۾ اختلاف جو ايجاد ٿيڻ هيو جيڪو انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان ڪجھ مهينا پوءِ پيدا ٿيو هيو ۽ وچ وارين ڪوششن جي هوندي به ڪنهن نتيجي تي نه پهتو هيو (142) سائين عوامي جدوجهد ڪندڙ مجاهدن خاص ڪري سپاه جو حامي هيو ۽ اتي موجودگي جي صورت ۾ تمام گھڻي ڪوشش ڪئي ۽ اختلاف ختم ڪرڻ کان علاوه کيس ڪو مناسب مقام به ڏئي، سائين 5 اسفند 1358 تي ان سپاه جي سرپرستي تان مجلس شوراي اسلامي جي اليڪشن ۾ اميدوار طور نالو اچڻ جي ڪري استعفى ڏني (143)

حزب جهموري اسلامي جو بنياد وجھڻ

آيت الله خامنه اي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي واري ڏينهن ۽ ان کان پوءِ به شوراي انقلاب اسلامي ۾ پنهنجي فعال موجودگي کان علاوه ، وقتي حڪومت ۾ انقلاب جي امورن جي ذميواري ادا ڪندي سيد محمد حسيني، اڪبر هاشمي رفسنجاني، سيد عبد الڪريم موسوي اردبيلي ۽ محمد جواد باهنر سان گڏجي انقلابي گروھ ٺاهڻ جي ڪوششن ۾ به مصروف رهيو (145) اهو گروھ جنهن جو حزب جهموري اسلامي جي نالي سان 29 بهمن 1357 تي رسمي صورت ۾ اعلان ٿيو، ليڪن ان گروھ جي ايجاد ٿيڻ جا بنيادي جلسا 1356 جي گرمين ۾ مشهد ۾ به منعقد ٿيا هيا جن منجھان ڪجھ انقلابي عالم بعد ۾ اچي حزب جهموري اسلامي جو بنياد وجھندڙن ۾ شامل ٿيا جن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪندي اسلامي فڪر کي وسعت عطا ڪرڻ هيو(146) ان فڪر تي هلندي ان گروه پنهنجي غير رسمي فعاليتن کي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي واري آخري ڏينهن ۾ جلسا منعقد ڪرڻ ۽ انهن ۾ تقريرون ڪرڻ جي صورت ۾ موثر ڪردار ادا ڪيو ، جنهن ۾ آيت الله خامنه اي جون ڪوششون قابل توجھ هيون (147) حزب جهموري اسلامي جي ايجاد ٿيڻ جي بنيادي سببن منجھان ان خلا کي ڀرڻ هيو جيڪو منظم گروه نه هجڻ ڪري ايجاد پئي ٿيو ۽ نئين جڙيل جهموري اسلامي حڪومت جي حفاظت ۽ حمايت سان گڏ، انقلاب کي جاري رکڻ ۾ مدد ڪرڻ، ماڻهن ۾ وحدت ۽ اتحاد برقرار رکڻ ، نظام جهموري اسلامي جي بنيادي قانونن جي حفاظت ڪرڻ، انقلاب کان بعد امام خميني جي ايجاد ٿيل محور جي حفاظت ڪرڻ، اصل اسلامي فڪر کي ماڻهن تائين پهچائڻ، هر گھڙي ماڻهن جي سياسي رهبري ڪرڻ، حڪومت جا امور هلائڻ لاءِ انساني طاقت کان مدد حاصل ڪندي انقلاب اسلامي جي هدفن کي مضبوط ڪرڻ، داخلي ۽ خارجي دشمنن سان مقابلي لاءِ تڪڙا ۽ صحيح اپاءَ وٺڻ کي به ان حزب جي سببن طور بيان ڪري سگھجي ٿو (148) سائين ان حزب جي آئين کي جوڙيندڙن منجھان هيو ۽ ذميوارين کي تقسيم ڪرڻ مهل به تبليغات جي ذميواري سائين جي ذمي رهي (149) سائين ان حزب جو بنياد وجھندڙ ۽ مرڪزي رڪن هيو جنهن جي نتيجي ۾ ان حزب جو بنياد وجھڻ واري زماني ۾ واضح فعاليتون انجام ڏنيون ۽ ان حزب جي عقيدن کي تقريري ۽ ڪتابچن جي صورت ۾ پيش ڪيو ۽ سائين ان حزب جي مشهد واري شعبي ٺاهڻ ۾ به موثر ڪردار ادا ڪيو ۽ ان دفتر جو 26 اسفند 1357 تي افتتاح ڪيو

حزب جهموري اسلامي جو (دبير ڪل) سڪريٽري جنرل معين ٿيڻ

آيت الله بهشتي ۽ ڊاڪٽر باهنر کان پوءِ جيڪي پهريون ۽ ٻيون حزب جا سڪريٽري جنرل معين ٿيا هيا ، آيت الله خامنه اي 1360 جي شهريور ۾ ان حزب جي شواري مرڪزي جي طرفان ٽئين سڪريٽري جنرل طور منتخب ٿيو (150) انقلاب جي ڪاميابي کان پوءِ جي ابتدائي سالن کان وٺي جهموري اسلامي جي نظام جي مضبوط ٿيڻ تائين 1360 واري ڏهاڪي ۾ حزب جهموري اسلامي ۾ اهم رڪن جي حيثيت سان سياسي جوڙجڪ کان خارج رهندي به رسمي طور فعايت انجام ڏيندو رهيو ۽ جهموري اسلامي جي نظام جا بنياد ايجاد ڪندڙن منجھان هيو (151) سائين حزب جهموري اسلامي کي نئين اسلامي جمهوري نظام جي بقا لاءِ ضروري سمجھندو هيو، ان حزب جي پهرين (ڪنگره) اليڪشن 1362 جي ارديبهشت ۾ منعقد ٿي جنهن ۾ آيت الله خامنه اي ٻيون دفعو به ان حزب جي دبير ڪل طور ۽ شوراي مرڪزي جي نمائندي (152) ۽ شوراي داوري جي نمائندي (153) طور منتخب ٿيو. سائين ان اڳواڻي جي دوران حزب جهموري اسلامي جي جلسن ۾ جيڪي تهران ۽ ٻين شهرن ۾ منعقد ٿيندا هيا شريڪ ٿيندو هيو ۽ ذميوارين کي بيان ڪندي حزب جي هدفن ۽ شعبن جي دفترن ۽ ان حزب جي نمائندن جي سوالن جا جواب ڏيندو هيو (154) 
سائين جمهوري اسلامي جي صدارت جي ٻئين دوري دوران به حزب جهموري اسلامي جو سڪريٽري جنرل هيو ، ان زماني ۾ حزب جي فعاليت مختلف دليلن ، جن منجھان: انقلاب اسلامي جي پهرين سالن جا بحران ختم ڪرڻ، جهموري اسلامي جي ضرورت وارا ادارا ۽ گروه ٺاهڻ ، ان حزب جي محنتن جو نتيجو هيا، ليڪن ان مهل هڪ پاسي حزب جي ڪجھ اهم شخصيتن جن منجھان آيت الله خامنه اي ۽ هاشمي رفسنجاني کي اهم مقام ڏيڻ، جڏهن ته ان نظام کي ڪجھ ٻين اهم فردن کي ڇڏي ڏيڻ ، ۽ ڪجھ ٻيا سبب امام خميني جي ناراضگي جو سبب بڻيا ته هي حزب اتحاد جو سبب هجڻ بجاءِ شديد اختلاف جو وسيلو ، گروهن ۾ تقسيم ٿيڻ ۽ اندروني اختلاف پيدا ٿيڻ جو سبب بڻيو آهي ۽ هاڻي انقالب جي شروعاتي دور وارا ڪم نٿو ڪري (155) ان ڪري آيت الله خامنه اي ۽ هاشمي رفسنجاني 1366 جي خرداد جي ابتدا ۾ امام خميني ڏانهن هڪ خط لکي ، مذڪوره دليلن کي بيان ڪندي ، خاص ڪري اندروني طور تي شديد قسم جا ٽولا پيدا ٿيڻ ۽ ان حزب جي وجد کي وحدت لاءِ خطرو هجڻ سببان ان حزب کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڪئي (156) امام خميني پڻ 11 خرداد 1366 تي ان درخواست سان موافقت ڪئي ۽ ان جي نتيجي ۾ ان حزب جي فعاليتن کي ختم ڪري ڇڏيو (157)

نماز جمعه تهران جي امامت

امام خميني 24 دي 1358 تي آيت الله خامنه اي کي سندس بي داغ ماضي ۽ علم و عمل جي ميدان ۾ شاندار هجڻ ڪري نماز جمعه تهران جو پيش نماز معين ڪيو (158) سائين پهرين نماز جمعه 28 دي 1358 تي پڙهائي (159) ان تاريخ کان وٺي 6 تير 1360 واري واقعي تائين جيڪو تهران جي ابوذر مسجد ۾ سائين مٿان قاتلاڻي حملي جي صورت ۾ پيش آيو ۽ سائين شديد زخمي ٿي پيو ، سواءِ 21 بهمن 1359 کان وٺي 6 اسفند تائين جنهن ۾ سائين هندوستان جي دوري تي ويل هيو، نماز جمعه تهران جي امامت ڪئي (160) ان کان پوءِ به مسلسل اها ذميواري سنڀاليندا رهيا . نماز جمعه بابت سائين جو ايجاد ٿيل اهم عمل، سڄي ملڪ جي آئمه جمعه کي گڏ ڪري انهن جون سيمينار ڪرائڻ جنهن جو مقصد سڄي ملڪ ۾ نماز جمعه جي پيش نمازن کي گڏ ڪرڻ هيو. جيڪو امام خميني جي رضايت کان پوءِ پهريون سيمينار مدرسه فيضيه قم المقدسه ۾ منعقد ٿيو جنهن کان پوءِ ٻيا به ڪيترائي سيمينار منعقد ٿيا (161) سائين نماز جمعه جي خطبن ۾ موثر ۽ مضبوط نموني جهموري اسلامي جي نظام جا اصولي ۽ پختا قانون، ديني فڪر جي گهرائي، سياسي بصيرت ۽ معرفت کي بيان ڪيو، ۽ انهن خطبن ۾ عربي کي مناسب مقام ڏيڻ به جنهن جا مخاطبين سڄي اسلامي دنيا ۾ موجود آهن، سائين جي خطبن ۾ شامل رهيو آهي.

مجلس شوراي اسلامي ۾ نمائندگي

آيت الله خامنه اي مجلس شوراي اسلامي جي قانون ساز پهرين اليڪشن واري دور ۾ جيڪا اسفند 1358 ۾ منعقد ٿي، خط امام تي هلندڙ وڏن گروهن جي طرفان جن ۾ جامع روحانيت مبارز تهران، حزب جهموري اسلامي ۽ ٻيا به ڪيترائي گروھ ۽ لشڪر شامل هيا جي حمايت سان مجلس شوراي اسلامي جي اليڪشن ۾ شامل ٿيو (162) ۽ تهران جي تڪ تان اليڪشن لڙي مجلس ۾ داخل ٿيو ۽ مجلس (اسيمبلي) ۾ امور دفاع واري ڪاميٽي ۾ سربراھ مقرر ٿيو، سائين جي سربراهي واري زماني ۾ ڪيترائي منصوبا ۽ موضوعات ان ڪاميٽي ۾ پيش ٿيا جن منجھان سپاه پاسداران اسلامي جي ضرورتن جو پوراءُ ڪرڻ، سازمان بسيج مستضعفين کي سپاه پاسداران سان ملائي هڪ ڪرڻ ڪردستان جو مسئلو، سرحدن جا مسئلا، بلوچستان جو اشو، ۽ فوج کي سهوليات ادا ڪرڻ اهم ترين مسئلا هيا. (163) سائين جي اهم ترين فيصلن منجھان جيڪي دفاعي سربراه جي حيثيت ۾ ٿيا اهي اهم ۽ مستندڳالهيون هيون جيڪي بني صدر جي حڪومت جي صدارتي زماني ۾ حڪومت جي سستي کي بيان ڪن ٿيون ، ڏانهن پڻ اشارو ڪري سگھجي ٿو (164) ايران عراق جنگ جي شروع ٿيندي ئي جيڪا 31 شهريور 1359 تي ٿي ۽ جنگي مورچن ۾ حاضر ٿيڻ سببان، مجلس شوراي اسلامي جي اجلاسن ۾ گھٽ شريڪ ٿيو ۽ 6 تير 1360 ۾ سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ ان جي ڪجھ خاص اجلاسن ۾ شريڪ ٿيو ۽ مهر 1360 ۾ ملڪ جو صدر چونڊجڻ ڪري قوه مقننه کي ترڪ ڪيو

دفاع مقدس ۾ حاضر ٿيڻ

آيت الله خامنه اي ايران عراق جنگ جي شروعاتي ڪلاڪن کان وٺي ئي جنگ جي تدبيري مسئلن ۾ فعال نموني سان پنهنجو ڪردار ادا ڪيو 
پنهنجي ملڪ تي عراق جي فوج بعث طرفان حملي ٿيڻ جي ڪجهه گھڙين کان پوءِ پهريون اطلاع ٺاهي ريڊيو وسيلي ماڻهن تائين پهچايو (165) جنگ شروع ٿيڻ جي ٻئين ڏينهن واري اجلاس ۾ جيڪو فوج جي گڏيل مرڪز ۾ عراقي فوج کي منهن ڏيڻ جي طريقيڪار بابت منعقد ٿيو هيو ، حاضر ٿيو ، جنهن ۾ طئي ٿيو ته اتي موجود ماڻهن منجھان ڪو هڪ جنگي علائقن جي صورتحال کي ويجھو کان ڏسڻ لاءِ اتي وڃي ۽ جنهن انسان سڀني کان پهريان اتي وڃڻ جي حام واري اهو آيت الله خامنه اي هيو (166) 5 مهر 1359 ۾ امام خميني جي اجازت کان پوءِ هڪ جنگي گروپ ۾ شامل ٿي جنگي مورچن ۾ ويو (167) ته جيئن جنگي علائقن ۾ فوج جي موجود وسيلن ۽ ضرورتن جي رپورٽ ٺاهي پيش ڪري ته جيئن انهن ضرورتن کي پورو ڪري دشمن سان مقابلي ۾ فوج جي مدد ڪري سگھجي (168) تنهن ڪري جنوب واري پاسي جو راهي ٿيو ۽ 1360 جي بهار جي اڌ تائين اتي موجود رهيو ان کان پوءِ به جنوب جي جنگ ۾ شريڪ رهيو ليڪن نماز جمعه پڙهائڻ لاءِ ، امام جي ديدار ۽ کيس رپورٽ پيش ڪرڻ ۽ ضروري اجلاسن ۾ شريڪ ٿيڻ يا ڪٿي تقرير ڪرڻ کي هميشه جاري رکيائين(169) سائين ڪيترن ئي جنگي حملن يا انهن جي پلاننگ جي پروگرامن ۾ شريڪ رهيو ۽ فوج ۽ بسيج جي اسلحي ۽ ٻين ضرورتن جي حفاظت ۽ پوراءُ به جنگ جي ميدان ۾ سائين جي فعاليتن جو هڪ اهم حصو هئو، جنگ ۾ موجودگي دوران سائين جو گھڻو وقت جنگي گروهن جي غير منظم حملن جي سڌراي، پلاننگ لاءِ ــ جيڪا شهيد مصطفى چمران ٺاهي هئي ــ گذرندو هيو (170) ان گروه جي اهم ترين اقدامات منجھان جنهن ۾ سڌي ريت آيت الله خامنه اي جو ڪردار رهيو ، مخصوص گروه ٺاهڻ هيو جن جو هدف ٽينڪن جو شڪار ڪرڻ هيو ۽ پاڻ خرمشهر، آبادان، سوسنگرد جي جنگي مورچن جي خصوصي حفاظت جو انتظام ڪيائون ۽ عوامي طاقت کي جنگ جي ميدان ۾ آڻڻ، جهڙوڪ سپاه پاسداران انقلاب اسلام، بسيج جي فني ۽ ٽيڪنيڪل ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيائون (171) سائين جي ٻين ڪوششن منجھان سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ جنگي روش ۽ ويڙھ دوران صلح برقرار رکڻ به هيو(172)

شوراي عالي دفاع ۾ امام جي نمائندگي

20 مهر 1359 تي امام خميني جي فرمان تحت شوراي عالي دفاع جنگ جي مڙني امورن کي سنڀالڻ جي ذميوار بڻي (173) ۽ آيت الله خامنه اي به امام خميني جي حڪم سان ان شورى ۾ ساڳئي ئي تاريخ تي امام جو نمائندو معين ٿيو (174) ۽ امام جو (سخنگو) مترجم پڻ هيو (175) ان عرصي دوران جنگ جي مسئلن ۾ امام خميني جو مشاور پڻ هيو (176) سائين گھڻو ڪري شوراي عالي دفاع جي اجلاسن کي ۽ اتي ٿيل فيصلن ۽ ارادن کي ڇپرائڻ لاءِ انٽرويو ڏئي شورى جي ارادن کي عوام تائين پهچائيندو هيو (177)

آبادان جي گھيراءَ کي ٽوڙڻ جي حڪمت

آبادان جي گھيراءَ کي ٽوڙڻ واري حڪمت(178) ۾ سڌي ريت حاضر رهيو ۽ خرمشهر بابت به سائين جو نظريو هيو ته صحيح جنگي ٽيڪنڪ وسيلي ان تي قبضو ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجھي سگھجي ٿي، ايستائين جو ان بابت هڪ خط ان زماني جي صدر ( ابو الحسن بني صدر) ۽ (فرمانده ڪل قواي) مڙني فوجن جي سربراھ ڏانهن لکي کين اهو مشورو به ڏنو ته اگر ٻن ڇانوڻين جا فوجي سوسنگرد جي اطراف ۾ ترسائجن ته شهر کي قبضي ٿيڻ کان بچائي سگھجي ٿو، ليڪن بني صدر ان مشوري تي ڪو به ڌيان نه ڏنو (179) 
جنگ جي شروع ٿيڻ جي ڪجھ گھڙين کان پوءِ ڪجھ شخصيتن ۽ ڪجھ عالمي ادارن جي ماڻهن ۽ ڪجھ ملڪ پڻ ٻن ملڪن ۾ صلح ڪرائڻ جي ڪوششن کي شروع ڪيو ، آيت الله خامنه اي جو ان بابت عقيدو هيو ته جيستائين عراق ايران جي اصلي شرطن، جن ۾ عالمي معين ٿيل سرحدن تائين واپسي، نقصان ڀري ڏيڻ ۽ ظالم کي سزا ڏيڻ جهڙا شرط قبول نه ڪندو ته ڪو به صلح ايجاد نه ٿيندو ۽ اگر عراق انهن شرطن کي قبول نه ڪري ته کيس زبردستي پنهنجي ملڪ جي سرزمين تان تڙيندا سين ۽ سندس عقيدو هيو ته مڙهيل صلح ته جنگ کان به وڌيڪ خراب آهي (180) اهو نظريو هوندي به صلح لاءِ ايندڙ گروهن کي صدام جا ظلم وائکا ڪرڻ ۽ سندس فوج کي ايران جي خلاف استعمال ڪرڻ ، ايران جي مظلوميت کي ثابت ڪرڻ ۽ صدام جي حيوانيت کي وائکو ڪرڻ خاطر انهن جي مدد ڪرڻ کي فائديمند سمجھندو هيو (181)

ملڪي صدارت دوران جنگ مهم ترين موضوع

آيت الله خامنه اي جي صدارت جي زماني ۾ جنگ ملڪ جو سڀني کان اهم ۽ اولويت وارو موضوع هيو 1360 کان وٺي 1364 تائين جنگ جي ميدان ۾ مختف تبديليون پيش آيون جنهن جي نتيجي ۾ جنگي ويڙھ ايران جي نفعي ۾ تبديل ٿي وئي ، عراقي فوج کان قبضو ڪيل اڪثر جايون واپس کسيون ويون ۽ ملڪ جي اهم عهديدارن جي هڪ نظر هجڻ ڪري جن منجھان آيت الله خامنه اي شوراي عالي دفاع جو سربراه به هيو جنگي حملن جو سلسلو ٺاهي ان کي عملي طور پيش ڪيو ويو. 
انهن تبديلين سان گڏ، عالمي سطح تي ايراني حڪومت پنهنجي ڀلي سياست سان وڌيڪ فعال ٿي. جنگ جي مجموعي اٺن سالن منجھان ستن سالن ۾ پنهنجي ٻن صدارتي زمانن ۾ ٻاهرين دنيا جي اڪثر مذاڪرات لاءِ پاڻ کي عالمي، اسلامي ۽ علائقائي ادارن ۽ شخصيتن طرفان نيڪ نيتي جي بنا تي صلح ڪرڻ خاطر جيڪي وچ وارو ڪردار ادا ڪري رهيا هيا مخصوص ڪيائون، پنهنجي صدارت دوران امام طرفان جنگ ۾ وڃڻ کان سختيءَ سان روڪڻ سببان ڪجھ محدود جاين تي حاضر ٿي محدود جايون ڏسڻ تي اڪتفا ڪيائون، ليڪن جنگ جي آخري حصي ۾ صلح جي لکت (قطع نامي) کي قبول ڪرڻ کان پوءِ جنگي مورچن جي نازڪ ۽ حساس صورتحال کيس مجبور ڪيو ۽ امام خميني جي موافقت حاصل ڪرڻ کان پوءِ عظيم تبديلي ايجاد ڪرڻ لاءِ جنگي علائقن جو رخ ڪيائون
ائين ئي آيت الله خامنه اي پنهنجي صدارتي زماني ۾ (شوراي عالي پشتيباني) جو پڻ سربراھ هيو هي ڪاميٽي جنگ جي خاص صورتحال مهل 1365 ۾ ملڪي وسيلن کي بهتر بڻائڻ ۽ جنگ جي صورتحال کي منهن ڏيڻ، بسيجي طاقت کي مضبوط بنائڻ ۽ جنگي مورچن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ خاطر جڙي (182) امام خميني سائين جي بيان ڪيل اعلان جي جواب ۾ 19 بهمن 1366 تي ان شورى جي ڪيل فيصلن کي جنگ جي خاتمي تائين لازم الاجرا هجڻ جو اعلان ڪيو (183) 
1367 جي اونهاري ۾ ۽ سائين جي صدارت جي آخري سال ۾ ۽ 598 وارو معاهدو ايران طرفان قبول ڪرڻ جي ڪري ايران عراق جنگ پڄاڻي تي پهتي. 598 وارو معاهدو (قطعنامه 598) 26 تير 1367 تي آيت الله خامنه اي جي صدارت ۾ ملڪ جي اهم عهديدارن جي موجودگي ۾ پيش ٿيو ته انهن کيس قبول ڪيو ۽ امام خميني به ان تي صحيح ڪئي (184) امام خميني پنهنجي هڪ پيغام ۾ جيڪو ايراني عوام ڏانهن موڪليو ان صلح نامي جي قبول ڪرڻ کي انتهائي ناگوار ۽ تلخ بيان ڪندي فقط جهموري اسلامي ايران جي نظام جي حفاظت خاطر قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو : ان مسئلي کي قبول ڪرڻ منهنجي لاءِ قاتل زهر جي اثر کان به وڌيڪ مشڪل آهي، ليڪن خدا جي رضا تي راضي آهيان ۽ سندس رضايت لاءِ اهو ڍڪ به پيتم ... اهو صلح نامو ايران جي ذميوارن پنهنجي ارادي سان قبول ڪرڻ جو ارادو ڪيو آهي ، ڪنهن به ماڻهو يا ملڪ جي ان ڳالھ ۾ ڪا به دخالت ناهي (185) ان ارادي کان پوءِ آيت الله خامنه اي ملڪ جي صدر جي عنوان سان 27 تير 1367 تي هڪ خط ۾ ان زماني جي (سازمان ملل متحد) جي سڪريٽري جنرل خاور پرز ڊڪوئيار، کي ايران طرفان سازمان ملل طرفان پيش ڪيل (قطعنامه 598) صلح نامي جي قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو (186)

3، 2، 2 ــ رهنمائي ڪندڙ مصروفيتون

انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان وٺي صدر ٿيڻ تائين آيت الله خامنه اي جي سياسي ۽ مذهبي مصروفيتن جو اهم حصو رهنمائي ڪندڙ فعاليتون هيون جن سان جھموري اسلامي ايران جو نظام محڪم بڻجي ويو

امام خميني طرفان شاگردن کي آيت الله خامنه اي ڏانهن رجوع ڪرڻ جي نصيحت

آيت الله مرتضى مطهري جي شهادت کان پوءِ يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن ۾ وڏو خال وجود ۾ آيو هيو، امام خميني 23 خرداد 1358 تي شاگردن ۾ تقرير ڪندي آيت الله خامنه اي کي سمجھدار ۽ فهيم بيان ڪندي فڪري ۽ عقيدتي مسئلن ۾ ان ڏانهن رجوع ڪرڻ ۽ مخالف گروهن جي پروپيگنڊائن کي وائکو ڪرڻ ۽ جھموري اسلامي جي مخالفن خاص ڪري مارڪس ازم سان مقابلي لاءِ يونيورسٽي جي شاگردن کي رهبر ڏانهن رجوع ڪرڻ لاءِ معين ڪيو (187) سائين ان ڏينهن کان وٺي ايران عراق جي جنگ جي شروعات تائين جيڪا 31 شهريور 1359 تي شروع ٿي، هر هفتي سومر جي ڏينهن تهران يونيورسٽي جي مسجد ۾ يونيورسٽي جي شاگردن لاءِ ايندو هيو ۽ اتي نماز ظهرين ادا ڪرڻ کان پوءِ مهم سياسي مسئلن کي بيان ڪندي انهن جي سياسي ۽ فڪري سوالن جا جواب ڏيندو هيو ۽ اهڙا پروگرام بعد ۾ تهران جي ٻين مسجدن ۾ به شروع ٿي ويا ، ۽ سائين تي قاتلاڻو حملو به جيڪو ابوذر مسجد ۾ پيش آيو اهو به اهڙن پروگرامن جي ڪري هيو (188)

مجلس خبرگان قانون اساسي کي ٽوڙڻ جي مخالفت

سائين جو ٻيو اهم قدم سائين جون اهي ڪوششون هيون جيڪي وقتي حڪومت جي ڪجھ ماڻهن مجلس خبرگان قانون اساسي جي ٽوڙڻ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ ڪيون هيون، ان طريقي سان ته وقتي حڪومت جي پندرهن وزيرن ۽ حڪومت جي ماڻهن جو خيال هيو ته امام خميني کي اطلاع ڏئي سندس رضايت حاصل ڪرڻ کان بغير ئي مذڪوره مجلس کي ٽوڙڻ جو اطلاع ماڻهن تائين پهچائين ۽ اگر امام خميني مخالفت ڪئي ته گڏيل استعفى پيش ڪن (189) آيت الله خامنه اي جيڪو شوراي انقلاب جي نمائندگي ڪندي وزيرن جي ان جلسي ۾ شريڪ ٿيندو هيو، ان جلسي ۾ اهڙي خط جي ڳالھ پيش ڪرڻ جي شدت سان مخالفت ڪئي ۽ ان کي ماڻهن تائين پهچائڻ کان پهريان امام خميني تائين پهچائڻ لاءِ زور ڀريو، امام خميني به ان موضوع جي آگاهي کان پوءِ انهن جي درخواست جي مخالفت ڪئي ۽ قانوني ڪم کي جاري رکڻ لاءِ مجلس خبرگان قانون اساسي جي رڪنن کي تاڪيد ڪئي (190)

هندوستان جو تبليغي دورو

انقلاب اسلامي ايران جي ٻئين سالگره جي موقعي تي جيڪا پندرهين صدي هجري قمري جي آغاز سان مليل هئي شوراي عالي تبليغات اسلامي جي تحت مختلف گروھ جھموري اسلامي ايران جي طرفان دنيا جي مختلف ملڪن ڏانهن روانا ٿيا ته جيئن جھموري اسلامي ايران جي نظرئي ۽ انقلاب اسلامي ايران جي خاصيتن کي مختلف قومن، خاص ڪري مسلمان قومن لاءِ واضح ڪن، آيت الله خامنه اي هندوستان ڏانهن ويندڙ گروح جي سربراهي ڪندي ٻن هفتن لاءِ بهمن جي آخر ۽ اسفند جي ابتدا ۾ مختلف شهرن جھڙوڪ: نئين دهلي، حيدرآباد، بنگلور (191) ڪشمير جي علائقي(192) ڏانهن سفر ڪيو ۽ پنهنجي تقريرن، ملاقاتن ۽ انٽرويوز ۽ اخبارن کي ڏنل بيانن ۾ شاگردن، يونيورسٽي جي استادن، مختلف گروهن ۽ اسلامي شخصيتن ۽ هندوستان جي شيعن تائين انقلاب اسلامي ايران جو حقيقي روپ ۽ جھموري اسلامي ايران ۽ اتان جا اهم مسئلا خاص ڪري عراق سان ٿيندڙ جنگ جي وضاحت ڪندي اهڙن مسئلن کي بيان ڪيو(193) ۽ اهڙي ريت ان دور جي وزير اعظم محترمه گاندي سان به ملاقات ڪئي جيڪا ان دور ۾ عالمي سطح جي مقبول ليڊر هئي (194)

ليبرل ازم ۽ بني صدر سان مقابلو

انقلاب اسلامي ايران جي ڪاميابي کان پوءِ ايراني حڪومت جي ابتدائي سالن جي اهم ترين مسئلن منجھان ٻن مختلف ۽ موثر گروهن جو جن منجھان هڪ خط امام تي هلندڙ ۽ ٻيو ليبرل ازم جو ملڪ جي رسمي سياست ۾ موجود رهي فعاليت ڪرڻ هيو، امام خميني جا گھڻا دوست، ويجھا ساٿي ۽ مشاور جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو اهي امام جي طرف کان هيا، ۽ ليبرل ازم جو اهم ماڻهو جيڪو فڪري، نظرياتي ۽ سياسي لحاظ کان خط امام سان ٽڪراءُ کائيندڙ هيو اهو ابو الحسن بني صدر هيو. آيت الله خامنه اي، بني صدر کي ان قصي جو تسلسل پئي سمجھيو جيڪي ملڪ جي اهم عهديدارن ۾ تفرقو ۽ اختلاف ايجاد ڪرڻ پيا چاهين ته جيئن ملڪ ۾ اختلاف ۽ انتشار پيدا ٿئي (195) ليڪن بني صدر سان بنيادي اختلاف رکندي به سندس هم فڪر ۽ ان جو حامي هوندو هيو ته جيئن ملڪ ۾ اتحاد باقي رهي سگھي ۽ امام خميني جي تاڪيد جي ڪري پنهنجي اختلاف کي عمومي محفلن ۾ ظاهر نه ڪندو هيو ۽ ڪجھ موقعن تي به فيصلي لاءِ امام خميني وٽ ويندو هيو ، ليڪن بني صدر طرفان، انقلاب ۽ اساسي قانون کان کليل نموني ڦري وڃڻ کان پوءِ جڏهن اسيمبليءَ ۾ ان جي صدر هجڻ تي بي اعتمادي واري رٿ پيش ڪئي وئي ته (اسيمبلي) مجلس شوراي اسلامي جي اجلاس ۾ 30 خرداد 1360 ۾ آيت الله خامنه اي ان رٿ جي حمايت ۾ وضاحت سان تفصيلي ۽ اثرائتي تقرير ڪئي (196) 
آيت الله خامنه اي 1358 کان وٺي پهرين تير 1360 تائين مختلف موقعن تي ليبرل ازم ۽ نيشنل ازم جي مخالفت ڪئي ۽ ايران ۾ آمريڪا جي جنگي آفيس ۽ ان جي نالي تبديل ڪرڻ تي به وقتي حڪومت جي مخالفت ڪئي (197) ۽ وزير منتخب ڪرڻ مهل ، وزيرن جي معاونن، ادارن ۽ حڪومتي آفيسن ۾ اهڙن فردن جي چونڊجڻ جي جيڪي انقلاب جا مخالف هيا، يا آمريڪا جي سازشن ۾ ان سان شريڪ هيا، يا مختلف عرب ملڪن سان تعلقات رکندڙ هيا، مخالفت ڪندو هيو(198)

3، 2، 3 ــ منافقن طرفان حملي جي ناڪام ڪوشش

آيت الله خامنه اي 6 تير 1360 تي نماز ظهر ادا ڪرڻ کان پوءِ ڏاکڻي تهران طرف جي هڪ علائقي ۾ موجود مسجد ابوذر ۾ تقرير ڪري رهيو هيو جو ٽيپ ريڪارڊ ۾ موجود بم ڦاٽڻ جي ڪري شديد زخمي ٿي پيو (199) امام خميني سائين سان مخاطب ٿيندي هڪ پيغام موڪليو جنهن ۾ مٿس ٿيندڙ قاتلاڻي حملي جي سخت مذمت ڪندي سائين جي تعريف ڪئي (200) ان قاتلاڻي حملي جي ڪري سائين جي سيني ڪلهي ۽ سڄي بازو کي سخت صدمو رسيو ، غير رسمي ادارن جي رپورٽ موجب اهو واقعو مجاهدين حق جي اداري طرفان واقع ٿيو هيو (201) آيت الله خامنه اي پهريون فرد هيو جنهن تي بني صدر جي صدارت ۽ ڪل قوا جي سربراهي تان هٽڻ کان پوءِ قاتلاڻو حملو ٿيو هيو ، سائين 18 مرداد 1360 تي اسپتال مان ٻاهر نڪتو ۽ هڪ دفعو ٻيهر سياسي ۽ اجتماعي ميدان ۾ موٽي آيو ۽ 26 مرداد کان وٺي شوراي اسلامي جي اجلاس ۾ شريڪ ٿيو (201)

3، 3 ــ صدارت جو زمانو

پهريون ڀيرو: 95 سيڪڙو ووٽ کڻي صدر بڻيو

جھموري اسلامي ايران جي ٻئين صدر محمد علي رجائي جي شهادت کان پوءِ حزب جھموري اسلامي جي مرڪزي شورى ۽ جامعه مدرسين حوزه علميه قم طرفان پڻ متفقه طور تي کيس ملڪ جي صدارتي اليڪشن وڙهڻ لاءِ مقرر ڪيائون ۽ امام خميني پڻ جيڪو صدارت لاءِ عالمن جي اليڪشن وڙهڻ جو حامي نه هيو ، ان به سائين جي نالي سان موافقت ڪئي (203) 
سائين جي نامزد ٿيڻ ۽ شوراي نگهبان طرفان سائين جي باصلاحيت هجڻ جي اعلان کان پوءِ ڪيترن ئي گروهن ۽ شخصيتن سائين جي صدر ٿيڻ جي حمايت ڪئي ، جن منجھان آيت الله خامنه اي جا مهم ترين حامي خط امام تي هلندڙ انقلابي گروھ هيا(204) 10 مهر 1360 تي اليڪشن ٿي (205) 17 مهر 1360 تي امام خميني سائين جي صدر هجڻ واري حڪم کي نافذ ڪيو (206) ۽ 21 مهر تي اسلامي جمهوري ايران جي ٽئين صدر جي حيثيت ۾ مجلس شوراي اسلامي ۾ حلف کنيائون (207) ۽ 27 مهر تي مجلس شوراي اسلامي ۾ علي اڪبر ولايتي کي جيڪو شوراي مرڪزي حزب جھموري اسلامي جو رڪن ۽ خط امام تي هلندڙ انسان هيو کي وزير اعظم بنائڻ جو اعلان ڪيو ليڪن 30 مهر 1360 تي ٿيندڙ اليڪشن ۾ نمائندن جا اڪثريت سان ووٽ حاصل نه ڪري سگھيو (209) 4 آبان 1360 تي مير حسين موسوي کي جيڪو شوراي مرڪزي حزب جھموري اسلامي جو رڪن ۽ جھموري اسلامي اخبار جو چيف ايڊيٽر ۽ رجائي، باهنر ۽ مهدوي ڪني (210) جي دور ۾ امور خارجه جو وزير هيو وزير اعظم جي لاءِ مجلس ۾ اعلان ڪيائون (211) جنهن 6 آبان 1360 تي ڪامياب ٿي نمائندن جي گھربل اڪثريت جا ووٽ حاصل ڪيا (121) 
آيت الله خامنه اي پنهنجي صدارت جي شروعات ان زماني ۾ ڪئي جڏهن صدارتي ادارو مناسب حالت ۾ جڙيل نه هيو نه اتي سندس مشورت ڏيندڙ گروھ تشڪيل ٿيل هيا ۽ نه وري صدر جي قانوني ذميوراين ۾ ڪو مدد ڪرڻ وارو جنهن سببان ملڪي صدر کي ڪم ڪرڻ ۾ تمام گھڻيون مشڪلات هيون ليڪن آهسته آهسته سائين جو دفتر ۽ ڪجھ مشاور ۽ ڪم ڪندڙ وجود ۾ اچي ويا (213) آيت الله خامنه اي ابتدا ۾ پنهنجي ڪوششن کي صدارتي دفتر جوڙڻ ۽ صدارتي هائوس جي مدگارن جي تلاش لاءِ صرف ڪيو جنهن کان پوءِ پنهنجي ذميوارين ۾ موجود ابهام خاص ڪري جيڪو اختلاف وزير اعظم سان پهرين دور ۾ پيش آيو هيو کي نظر ۾ رکندي صدر جون ذميواريون ۽ ان جا قانوني اختيار ٺاهيا جيڪي 16 ارديبهشت 1365 تي مجلس اسلامي ۾ پاس ٿيا هيا(214) سائين جي پهرين چئن سالن جي صدارتي دور ۾ سائين جا اهم پروگرام : مڙهيل جنگ جا امور سنڀالڻ ، ڪمزورن جي حمايت ڪندي مرڪز کان پري رهندڙ عوام جي اقتصادي حالت سنوارڻ ، ملڪ جي ثقافتي، اجتماعي ۽ سياسي ادارن منجھان طاغوتي پيروڪارن کي تڙڻ، انساني طاقتن کي ڳولهي انهن مان فائدو حاصل ڪرڻ ٽيڪنيڪل ۽ هنري ڪم ايجاد ڪرڻ تائين، اجتماعي امنيت برقرار ڪرڻ، ادارن ۽ عدالتن کي موثر ۽ ڪامياب خدمت لاءِ تيار ڪرڻ ، جھموري اسلامي ايران جي وفادارن ۽ ملڪ جي ماڻهن کي مڪمل فڪري آزادي ڏيڻ هيا (215) ۽ پنهنجي چئن سالن جي ٻئين دور ۾ پڻ انهن پروگرامن جن منجھان سڀني کان اهم مڙهيل جنگ کي سنڀاليندي ادامو ڏيڻ هيو ، جنهن ۾ صدر جا قانوني اختيار ٺاهڻ ، حڪومتي مداخلت کي گھٽ ڪندي امور عوام جي حوالي ڪرڻ ، لائق ۽ انقلابي مسئولن کي مقام عطا ڪرڻ حڪومت لاءِ ڪم ڪرڻ، ملڪ جي واپار ۽ صنعتن کي سبسڊي ڏيڻ ، ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙن سان شريڪ ٿيڻ، ملڪ مٿان حاوي غربت ۽ فقر جو مقابلو ڪرڻ، پيٽرول کان علاوه ٻين معدنيات جي صادرات کي وسعت عطا ڪرڻ، پيٽرول جي آمدني تي حڪومت جو گھٽ اعتماد ڪرڻ، زمينون آباد ڪرڻ لاءِ هارين حوالي ڪرڻ، ملڪ جي سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي امورن ۾ ماڻهن کي شريڪ ڪرڻ، ثقافتي سياست کي اڳتي وڌائڻ آيت الله خامنه اي جي اهم پروگرامن منجھان هيا (216) سياسي ۽ عالمي رابطن جي ميدان ۾ سائين جو پروگرام مستقل سياسي قوت هجڻ سان گڏ ملڪ جي مصلحت جي صراحت ۽ مغربي ۽ مشرقي ملڪن منجھان ڪنهن سان به لاڳاپيل نه هجڻ جي بنياد تي (217) هجڻ سان گڏ دنيا جي مسلمانن جو اتحاد ۽ انهن جا کسيل حق عالمي استڪباري قوتن کان واپس وٺڻ، ۽ علائقي جي ظالم قوتن سان هميشه مقابلي ۾ رهڻ ، قدس جي مسئلي لاءِ خصوصي اهتمام ڪرڻ، فلسطين ۽ ٻين غصب ٿيل سر زمينن تي احتجاج ڪندي صهيونيست سان ٽڪر کائڻ، عالمي طور تي اسلام جي اصل ۽ معتبر ثقافت ڏانهن واپسي ، دشمنن ۽ غارتگري ڪندڙن جو در بند ڪرڻ ۽ عالمي واقعن ۾ موثر نموني ڪردار ادا ڪرڻ هيا. (218)صدارت جو ٻيو دور

پنهنجي پهرين چئن سالن ۾ مشڪلات جي تجربي، وزير اعظم ۽ حڪومت جي ڪجھ ماڻهن سان نظرياتي اختلاف جي ڪري سائين صدارتي اليڪشن ۾ ٻيون ڀيرو حصو وٺڻ لاءِ تيار نه هيو ، ليڪن جڏهن امام خميني سندس شرڪت کي شرعي ذميواري بيان ڪيو ته پوءِ ارادو ڪيائين ته چوٿين صدارتي اليڪشن ۾ حصو وٺي ۽ امام کان گھر ڪيائين ته کيس وزير اعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي ته امام به ان ڳالھ کي قبول ڪيو (219) 
ٻيو ڀيرو صدر چونڊجڻ کان پوءِ وزير اعظم جي انتخاب جي ويجھو جڏهن معلوم ٿيو ته آيت الله خامنه اي ملڪي حالات کان راضي نه هجڻ جي ڪري وزير اعظم لاءِ ڪنهن ٻئي فرد جو اعلان ڪرڻ وارو آهي ته ڪجھ فوجي امام وٽ آيا ۽ اهو اظهار ڪيائون ته جنگ ۾ پيشرفت موسوي جي وزير اعظم ٿيڻ تي موقوف آهي . امام خميني به جنگ جي مصلحت جي ڪري ان ڳالھ کي قبول ڪيو ۽ آيت الله خامنه اي کي حڪم ڪيو ته موسوي کي ٻيهر وزير اعظم لاءِ نامزد ڪري ، آيت الله خامنه اي امام جي حڪم جي اطاعت ڪندي ، پنهنجي نظر جي مخالف هوندي به کيس مجلس ۾ وزير اعظم لاءِ نامزد ڪيو (220) آيت الله خامنه اي جي ٻئين صدارتي زماني ۾ به صدر ۽ وزير اعظم جا اختلاف جاري رهيا ۽ مختلف موقعن تي جهڙوڪ: ڪابينه جوڙڻ مهل اهي اختلاف شديد پڻ ٿي ويا.

3، 3، 1 ــ صدارت دوران سياسي ۽ ثقافتي سرگرميون

ثقافتي انقلاب واري ڪاميٽين ۾ تبديلي

8 شهريور 1362 تي آيت الله خامنه اي ستاد انقلاب فرهنگي ۾ امام خميني جي حڪم سان سڀ کان وڏي ترميم جو ذمو کنيو ، امام اهڙو حڪم سندس پڇيل سوال جي جواب ۾ ڏنو جيڪو ٻيهر يونيورسٽين جي کلڻ مهل صادر ڪيو هيو (221) ۽ اهڙي ريت ستاد انقلاب فرهنگي ۾ ٻي ترميم به امام خميني جي پيغام تحت 29 آذر 1363 تي انجام ڏني (222) ان ترميم ۾ ستاد انقلاب فرهنگي جو نالو تبديل ڪري شوراي عالي انقلاب فرهنگي رکيو ويو ۽ ملڪ جو صدر ان شورا جو صدر منتخب ٿيو (223) آيت الله خامنه اي ان عهدي کي پنهنجي ٻي صدارتي دوري جي اختتام تائين جيڪو 1368 جي تير تائين جاري رهيو، ۽ انهن سالن ۾ ملڪ جي ثقافتي سياست ۾ مهم ۽ اثرائتا اقدام انجام ڏنا (224)

بيروني سياست کي فعال ڪرڻ

آيت الله خامنه اي جي اٺن سالن واري صدارتي زماني ۾ ايران جي ڊپلوميٽڪ ۽ ٻاهرين سياسي مصروفيت فعال رهي ان سياست ۽ بيروني رابطن جي فعال هجڻ جو وڏو دليل صدر جا مختلف ملڪن ڏانهن ڪيل سفر هيا جن سان رابطن ۾ وسعت آئي جيڪي سائين جي صدارت جي پهرين دور ۾ شروع ٿيا ۽ ٻي دور ۾ وسيع ٿي ويا هيا (225) سائين پنهنجي صدارت جي پهرين دور ۾ 15 کان 20 شهريور 1363 ۾ شام، ليبيا، الجزائر، ۽ ٻي دوري ۾ جيڪو 23 دي کان 3 بهمن تائين هيو ايشيا ۽ آفريقا جي مختلف ملڪن : پاڪستان، تنزانيا، زمبابوي، آنگولا، موزاميڪ. جو سفر ڪيو ۽ 11 کان 15 شهريور تي عير متهد قومن جي سربراهن جي اٺين اجلاس ۾ شرڪت لاءِ جيڪو هراري ۾ ٿيو ٻيهر زمبابوي جو سفر ڪيو ، ان سفر ۾ سربراهي اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ ڪجھ ملڪن جي سربراهن سان ملاقاتون پڻ ڪيون (226) 2 اسفند کان 6 اسفند 1367 تي يوگسلاوي ۽ رومان جو (227) ۽ 19 کان 26 ارديبهشت 1367 تي چين ۽ اتر ڪوريا جو دورو ڪيو (228) 
آيت الله خامنه اي 31 شهريور 1366 تي سازمان ملل متحد (اقوام متحده) جي ٻائتاليهين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ جھموري اسلامي ايران جي اصولي موقفن کي دنيا جي سربراهن لاءِ چٽو ڪيو ۽ هي اقوام متحده جي اجلاس ۾ ايراني صدر جي پهرين شرڪت هئي (229) اقوام متحده جي اجلاس ۾ شرڪت مهل اهميت ڀريو نڪتو نيو يارڪ ۾ رهندڙ ايرانين ۽ مسلمانن جو عظيم الشان استقبال، عالمي صحافين جا انٽرويو، انقلاب اسلامي جي صورتحال کي بيان ڪرڻ ، ايران مٿان مڙهيل جنگ ۽ عالمي استڪبار جي سياست ۽ نيو يارڪ جي مسلمانن جي نماز جمعه ۾ امامت ڪري خطبن ۾ پيش ڪيل تقرير ان سفر جي اهميت ڀريل نڪتن منجھان آهن، آيت الله خامنه اي طرفان خارجي سياست لاءِ کنيل قدمن منجھان افغانستان، عراق، ۽ لبنان ۾ رهندڙ شيعه سياسي گروهن سان سڌو ۽ مضبوط رابطو ايجاد ڪرڻ ۽ انهن جي وچ ۾ مفاهمت ايجاد ڪري مجلس اعلاي انقلاب اسلامي عراق ڏانهن اشارو ڪري سگھجي ٿو . سو به اهڙي نموني سان جو انهن ٻنهي جا اختلاف ختم ٿي ويا ۽ وحدت ۽ اتحاد سان پنهنجي گڏيل دشمن جي خلاف بڻجي ويا حزب وحدت اسلامي افغانستان جو جڙڻ به انهن اٺن تنظيمن منجھان آهي جن دشمن کي سخت نقصان رسايو ۽ مجلس اعلاي انقلاب عراق جو ٺهڻ به ان ڪاوش جو اهم ترين مصداق آهي ، ان زماني ۾ ايراني حمايت جو دائرو لبنان، فلسطين، عراق ۽ افغانستان ۾ وسندڙ انقلابين لاءِ وسيع ٿي ويو ۽ ايران مختلف گروهن ۽ پارٽين جي سندن ملڪن ۾ ۽ عالمي طور تي وڏي حمايت ڪئي .

صوبن جا سفر

ملڪ جي مختلف قسم جي ماڻهن سان ملاقات، مختلف انسٽيوٽ ۽ ادارا ڏسڻ سان گڏ مختلف ڪمن جا افتتاح ڪرڻ سان گڏ مختلف پروگرامن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ صوبن ڏانهن سفر سائين جي کنيل قدمن منجھان هڪ قدم آهي جيڪو سائين پنهنجي صدارت دوران کنيو ، ان لحاظ سان مختلف مناسبتن تي ماڻهن سان ملاقاتون، شهيدن جي گھر وران سان ملاقاتون، خاص ڪري انهن جي گھرن جو ديدار ڪرڻ به سائين جي مستقل پروگرامن منجھان هڪ ۽ عوام ۽ حڪومت جي رابطي جو بهتيرن مثال هيو ائين ئي آيت الله خامنه اي جا ملڪ جي مختلف علائقن ۽ صوبن جا سفر سو به مختلف قسمن جي ماڻهن سان ملاقات لاءِ ، خاص ڪري محروم علائقن جا دورا ڪري اتان جا مسئلا حل ڪرڻ، علائقائي جھڳڙا ختم ڪرڻ، جنگ سان مربوط مسئلن جي نگراني ڪرڻ فوج ۽ سپاھ ۾ رابطو ۽ اتحاد پيدا ڪرڻ ، شهر ۽ ٻهراڙي جي عالمن ۽ بزرگن جي زيارت ڪرڻ، اتان جي اقتصادي مسئلن ۽ مشڪلات کي حل ڪرڻ به سائين جي ايجاد ٿيل ، هميشه ياد رهندڙ مصروفيتن منجھان آهن

آيت الله خامنه اي ڏانهن امام خميني جو خط

16 دي 1366 تي امام خميني، آيت الله خامنه اي ڏانهن هڪ خط، جنهن ۾ نماز جمعه جي خطبن ۾ بيان ڪيل مطلبن بابت جيڪي سائين حڪومت اسلامي ۽ ولايت فقيه جي حدود ۽ اختيارن بابت بيان ڪيا هئا ۽ کيس اسلام جي ٻين جي اهم موضوعات ۽ مڙني فقهي عقيدن مٿان مقدم سمجھيو هيو ۽ ولايت فقيه مطلقه کي بيان ڪيو هيو، لکيو. آيت الله خامنه اي امام خميني جي خط جي جواب ۾ نظرياتي ۽ عملي طور تي امام جي نظرئي جي پيروي جو اعلان ڪيو ۽ امام خميني جي خدمت ۾ حاضر ٿي نماز جمعه جي خطبن ۾ بيان ٿيندڙ ڳالهين بابت اطلاع پهچايو ته امام خميني به ان ئي ڏينهن کيس جواب ڏيندي سندس شڪريو ادا ڪندي خط ۾ لکيو ته : مان اوهان کي انقلاب کان ڪيترائي سال پهريان به ويجھڙائي وارو رابطو رکان ٿو ۽ خدا جو شڪر جو اهو رابطو اڃان برقرار آهي ، مان توهان کي جھموري اسلامي ايران جي بازوئن جي طاقت ٿو سمجھان ۽ توهان کي پنهنجي اهڙي ڀاءُ وانگر جيڪو فقهي مسئلن کان آگاھ ۽ ان جو پابند آهي ۽ فقهي نظرئي ۾ به ولايت مطلقه فقيه جي طرفداري ڪندڙ آهي، ڄاڻان ٿو اسلام جي پابند ۽ ان تي عمل ڪندڙ دوستن ۽ اسلامي نظريات کي بيان ڪرڻ ۾ توهان انهن ٿورڙن ماڻهن منجھان آهيو جيڪي سج وانگر روشني ڏيندڙ آهيو (230)

مجمع تشخيص مصلحت نظام جو پهريون سربراھ

مجلس شوراي اسلامي ۽ شوراي نگهبان ۾ مختلف موقعن تي ٿيندڙ اختلاف کان پوءِ امام خميني ملڪي سربراهن (جن ۾ آيت الله خامنه اي به هيو ) جي لکيل خط جي جواب ۾ 17 بهمن 1366 تي مجمع تشخيص مصلحت نظام جي موافقت ڪئي (231) ان بيناد تي آيت الله خامنه اي ان اداري جو پهريون سربراھ مقرر ٿيو (232) سائين ان عهدي کي به پنهنجي صدارت جي آخري ڏينهن تائين جاري رکيو (233)

امام خميني طرفان مختلف ڪمن جو ذميورايون ملڻ

آيت الله خامنه اي پنهنجي اٺن سالن واري صدارتي دور ۾ ۽ ائين ئي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان پوءِ امام خميني جي ويجھي ۽ قابل اعتماد ساٿين ۽ مشاورن منجھان هيو ، ان ئي سبب جي ڪري ڪيترن ئي موقعن تي امام خميني کيس صدارت کان به مٿانهيون ذميواريون سائين جي حوالي ڪيون يا مختلف موضوعن ۾ سائين جي صلاح تي عمل ڪيو 15 فروردين تي سپاه ۽ فوج جي امور کي سنڀالڻ جي ذميواري به آيت الله خامنه اي جي حوالي ڪئي (234) پهرين آبان 1362 کيس تعزيرات جي ٻيهر تصحيح جو ذميوار بڻايو (237) امام 23 بهمن 1367تي آيت الله خامنه اي کي ذميوار بڻايو ته شوراي عالي قضايي جي رڪنن کي دعوت ڏئي ته جيئن (ٽن مشترڪه قوتن) سه قوه مشترڪ جي اجلاس ۾ شريڪ ٿي پنهنجي پروگرامن کي ڪم تقسيم ڪرڻ جي حوالي سان بيان ڪن ته جيئن ڪم جي ورهاست بهتر نموني سان ڪري سگھجي (238) جنهن جي نتيجي ۾ ٽن مشترڪه قوتن جي سربراهن جي اجلاس ۾ پيش ٿيل پروگرام جي موافقت ڪئي (239) ۽ 4 اسفند 1367 تي هڪ خط ۾ کيس ايران ۾ رهندڙ عراقين جي مشڪلات حل ڪرڻ جو ذميوار بڻايو (240)

شوراي باز نگري قانون اساسي (آئين ۾ ترميم لاءِ ويٺل ڪاميٽي ) ۾ شريڪ ٿيڻ

4 ارديبهشت 1368 تي امام خميني حضرت آيت الله خامنه اي سان خطاب ڪندي هڪ حڪم ۾ 20 فردن تي مشتمل ڪاميٽي جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو کي معين ڪيو ته مجلس شوراي اسلامي جي پنجن فردن سان گڏجي جن کي مجلس وارا معين ڪن، شوراي باز نگري قانون اساسي تشڪيل ڏين ۽ اها تصحيح مڪمل ڪرڻ کان پوءِ قانون کي مڪمل ڪندي پنجن حصن ۾ بيان ڪن ( 241) مذڪوره شورى ٺهڻ کان پو ءِ آيت الله مشڪيني ان ڪاميٽي جو سربراه ۽ آيت الله خامنه اي پهريون ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني ٻيون نائب سربراه مقرر ٿيا (242) ان شورى 41 جلسن ۾ اصلي پنجن موضوعن : رهبر جي شرطن، قوه مجريه ۽ قضائيه جي ڪنٽرول، ميڊيا (صدا و سيما) جي سربراهي جي ڪنٽرول، قانون اساسي ۾ احتمالي تبديلي جي طريقه ڪار، مجلس شوراي اسلامي جي نمائندن جو تعداد تي بحث ڪيو ۽ فيصلا ڪيا ويا (243) اهي جلسا امام خميني جي رحلت کان پوءِ به جاري رهيا .

3، 4 ــ رهبري جو زمانو

14 خرداد 1368 تي جڏهن مسئول ۽ عوام امام خميني جي پيڪر جي تشييع ۽ تدفين جي لاءِ تياريون ڪري رهيا هيا ته فوج ۽ ملڪ جي سربراهن جي اجلاس ۾ صدر آيت الله خامنه اي ، امام خميني جي الهي ــ سياسي وصيت پڙهي. مجلس خبرگان رهبري ان ئي ڏينهن جي شام جو هڪ اجلاس رکيو ته جيئن نئين رهبر يا شوراي رهبري کي جھموري اسلامي ايران جي لاءِ منتخب ڪن . قانون اساسي جي شق نمبر 107 تحت جيڪو 1358 ۾ پاس ٿيو هيو ، رهبر جي انتخاب جو حق مجلس خبرگان جي نمائندن جي ذميواري آهي (244) رهبري ڪرڻ لاءِ شورى (ڪاميٽي) يا هڪ فرد هجڻ جي بحث ۾ مجلس خبرگان رهبري جي نمائندن جي اڪثريت ڪاميٽي هجڻ جي مخالفت ڪئي ته ان مهل رهبر معين ڪرڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ جو مرحلو پيش آيو ۽ آيت الله خامنه اي جو نالو به بيان ٿيو، ڪجھ نمائندا امام خميني جي نظر ۾ آيت الله خامنه اي جي رهبر هجڻ جي صلاحيت رکڻ جنهن کي امام ڪيترن ئي اجلاسن ۾ وزير اعظم، ملڪي سربراهن ۽ حاج سيد احمد خميني جي موجودگي ۾ بيان فرمايو هيو ، جي اجمالي ڄاڻ رکندا هيا انهن ان بيان جي تفصيل معلوم ڪرڻ لاءِ شاهدن جي گھر ڪئي ٻن عادل شاهدن جيڪي مجلس خبرگان جا نمائندا به هيا امام جي ان ڳالھ جي گواهي ڏني ، ائين ئي امام جي فرمايل ٻي ڳالھ به جيڪا امام خميني رهبر معظم جي چين ۽ اتر ڪوريا واري دوري دوران ڪئي هئي ته آيت الله خامنه اي رهبر ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو، اها پڻ واسطي سان نقل ٿي جنهن جي نتيجي ۾ ووٽنگ شروع ٿي ۽ مجلس خبرگان جي اڪثر نمائندن امام راحل جي بيان ۽ آيت الله خامنه اي جي ديني، علمي، سياسي صلاحيتن کي ڏسندي آيت الله خامنه اي کي نظام جھموري اسلامي جو رهبر منتخب ڪيو (245) آيت الله خامنه اي پاڻ به ان موضوع ڏانهن اشارو ڪندي فرمايو : جيستائين انتخاب جي موضوع کي پنهنجي لاءِ معين نه ڄاتم ايستائين ان مقام جي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندو رهيس (246) قانون اساسي (آئين) ۾ ترميم ۽ ريفرنڊم ڪرائڻ کان پوءِ به ، مجلس خبرگان رهبر جي نمائندن هڪ دفعو ٻيهر نئين قانون موجب سائين جي رهبري لاءِ ووٽ ورتا تڏهن به اوڏي اڪثريت سائين کي رهبري لاءِ معين ڪيو .

امام خميني طرفان آيت الله خامنه اي کي رهبري جي لائق سمجھڻ جا ڪجھ دليل هن ريت آهن : حڪومت اسلامي برپا ڪرڻ لاءِ وڏو عرصو جدوجهد ڪرڻ، انقلاب ۽ جھموري اسلامي ايران جي نظام مٿان پختو عقيدو رکڻ، ڏهن سالن کان وڌيڪ سياسي، اجرائي، ثقافتي ڪوششون ڪرڻ سو به هر ميدان ۾ ته جيئن نظام جھموري اسلامي مضبوط ٿي سگھي ، ديني روشن نظري، ديني عقيدن جي علمي مهارت، فردي ۽ اجتماعي رويو، زهد، تقوى ڏانهن اشارو ڪري سگھجي ٿو. امام خميني ڪيترن ئي موقعن تي آيت الله خامنه اي جي صلاحيتن، جھموري اسلامي جي راھ ۾ خدمت ڪرڻ جي تائيد ڪئي آهي. 
امام خميني 7 تير 1360 تي آيت الله خامنه اي تي ٿيل قاتلاڻي حملي جي موقعي تي فرمايو: هيئنر انقلاب اسلامي جا دشمن توهان کي قتل ڪرڻ جي نيت سان جيڪي رسول الله جي نسل ۽ حسين بن علي جي خاندان منجھان آهيو ۽ توهان جو جرم اسلام ۽ اسلامي ملڪ جي خدمت ڪرڻ کان سواءِ ڪجھ به ناهي، توهان جنگ جي ميدان جا سرباز، محراب ۾ درس ڏيندڙ ۽ توانا خطيب آهيو جنهن جمعه ۽ جماعت ۾ پنهنجي مفيد رهنمائي سان انقلاب جي ميدان ۾ آهيو پنهنجي سياسي نظرئي ۽ اخلاق جي پابندي ۽ ظالمن جي مخالفت کي ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، جن اوهان تي حملو ڪري ملڪ ، بلڪه جهان ۾ وسندڙ لکين ماڻهن جي جذبات کي مجروح ڪيو آهي اهي سياسي فڪر کان ايترو ته بي خبر آهن جو اوهان جي مجلس، جمعه ۽ ملت جي سامهون ڪيل تقرير کان فورا بعد ان جنايت جا مرتڪب ٿيا آهن ۽ اهڙي انسان تي قاتلاڻو حملو ڪيو اٿن جنهن جي دعوت جو آواز، اصلاح خاطر سڄي دنيا جي مسلمانن تائين پهتل آهي ... مان توکي اي پيارا خامنه اي! مبارڪباد عرض ٿو ڪيان جو جنگ جي ميدان ۾ جنگي لباس سان ۽ مورچن ۾ عالم جي لباس ۾ هن مظلوم ملت جي خدمت ڪئي اٿئي ۽ پالڻهار کان توهان جي سلامتي کي اسلام ۽ مسلمانن جي خدمت خاطر تنهنجي لاءِ دعاڳو آهيان (247) 8 شهريور 1366 ڪجھ سياسي ماڻهن کي نصيحت ڪيائون ته پنهنجي گفتگو ۾ عيب بيان ڪرڻ بجاءِ آيت الله خامنه اي وانگر بڻجو جيڪو هميشه ٻين کي نصيحت ڪندو آهي ۽ پنهنجي خدمتن کي ماڻهن جي سامهون بيان ناهي ڪندو (248) 21 دي 1366 آيت الله خامنه اي جي ولايت مطلقه فقيه بابت لکيل خط جي جواب ۾ لکيو: مان اوهان سان انقلاب کان ڪيترائي سال پهريان ويجھڙائي وارو رابطو رکان ٿو ۽ خدا جو شڪر جو اهو رابطو اڃان برقرار آهي ، مان توهان کي جھموري اسلامي ايران جي بازوئن جي طاقت ٿو سمجھان ۽ توهان کي پنهنجي اهڙي ڀاءُ وانگر جيڪو فقهي مسئلن کان آگاھ ۽ ان جو پابند آهي ۽ فقهي نظرئي ۾ به ولايت مطلقه فقيه جي طرفداري ڪندڙ آهي، ڄاڻان ٿو اسلام جي پابند ۽ ان تي عمل ڪندڙ دوستن ۽ اسلامي نظريات کي بيان ڪرڻ ۾ توهان انهن ٿورڙن ماڻهن منجھان آهيو جيڪي سج وانگر روشني ڏيندڙ آهيو (249) 
حجت الاسلام والمسلمين سيد احمد خميني جيڪو امام خميني جي بلڪل ويجھو ساٿين منجھان ۽ قابل اعتماد شخصيت هيو نقل ڪيو آهي ته امام خميني آيت الله خامنه اي جي هڪ خارجي سفر دوران بيان ڪيو ته بيشڪ هو رهبر ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو (250) امام خميني جي نياڻي زهرا مصطفويه بيان ڪيو آهي ته جڏهن امام کان ايندڙ رهبر بابت پڇيو ويندو هيو ته سائين آيت الله خامنه اي جو نالو کڻندا هيا ۽ جڏهن آيت الله خامنه اي جي علمي مقام بابت سوال ڪيو ويندو هيو ته سائين آيت الله خامنه اي جي مجتهد هجڻ جي تائيد ڪئي آهي. (251) آيت الله هاشمي رفسنجاني پڻ نقل ڪيو آهي ته جڏهن امام آيت الله منتظري کي ٿيندڙ رهبري واري مقام تان معزول ڪري رهيا هيا ته هڪ اجلاس ۾ جيڪو ٽنهي فوجي سربراهن، وزير اعظم، (مير حسين موسوي) ۽ حاج سيد احمد خميني جي موجودگي ۾ امام جي محضر ۾ ٿيو هيو جڏهن ايندڙ رهبر جي لاءِ بحث ٿيو ته امام آيت الله خامنه اي کي رهبر معين ڪرڻ لاءِ سندس نالو تجويز ڪيو ، ائين سائين بيان ڪيو آهي ته امام سان ٿيندڙ هڪ خصوصي جلسي ۾ جڏهن آيت الله خامنه اي پاڻ ايندڙ دور ۾ رهبر معين ٿيڻ جي معاملي تي پريشاني جو اظهار ڪيو ته امام اشاري سان کيس جواب ڏيندي آيت الله خامنه اي کي فرمايو : توهان ڪڏهن بند ڳلي ۾ نه ويندو اهڙو انسان توهان جي درميان آهي توهان پاڻ ڇو نٿا ڄاڻيو ؟ (252 ) 
بيشڪ حضرت آيت الله خامنه اي جي رهبر معين ٿيڻ وارو زمانو وڏي اهميت جو حامل ۽ حساس هيو ، ڪجھ پريشانيون امام خميني جي بيماري بابت موجود هيون جيڪي هن ريت هيون : 
1 ــ امام خميني کان پوءِ ملڪ کي سنڀالڻ (253) 
2 ــ اساسي قانون جي ترميم ۽ بازنگري جو اڻ پورو هجڻ 
3 ــ عراق، آمريڪا ۽ منافقن جي امڪاني حملن جو خوف، خاص ڪري عراق طرفان ڪيترائي معاهدا ڪرڻ کان پوءِ انهن کي ٽوڙڻ ۽ جنگ ۾ پاڻ کي ڪامياب ظاهر ڪرڻ جي پروپيگنڊا ڪرڻ .
4 ــ ان بحران جو جاري رهڻ جيڪو ملعون سلمان رشدي جي ڪتاب آيات شيطاني لکڻ جي ڪري وجود ۾ آيو هيو ۽ ٻاهرين سياسي ملڪي سياست ۾ امام خميني طرفان سلمان رشدي جي مرتد ٿيڻ جي فتوا جيڪا مغربي ملڪن جي شديد تاثر جو سبب بڻي (254) 
ليڪن ان ڳالھ جنهن سڀني پريشانين کي اميد ۾ تبديل ڪري ڇڏيو 
1ــ ٿورڙي ئي عرصي ۾ آيت الله خامنه اي جو رهبر معين ٿيڻ 
2ــ امام خميني جي تشييع جنازه ۾ لکين ماڻهن جي شرڪت ۽ تمام وڏي اجتماع جو ٺهڻ پنهنجي رهبر سان الوداع لاءِ اچڻ جنهن وڏي طوفان وانگر دشمن جي مڙني سازشن کي نابود ڪري ڇڏيو 
3 ــ ملڪ جي اهم اڳواڻڻ ۽ ملڪ جي مختلف گروهن، امام جي گھر وارن، مراجع عظام جن منجھان آيت الله اراڪي، مرعشي نجفي، ميرزا هاشم آملي، گلپايگاني، مشڪيني ۽ حوزه علميه ۽ يونيورسٽين جي چونڊيل شخصيتن ۽ شهيدن جي خاندانن ۽ ملڪ جي ماڻهن جي بيعت ۽ تائيد ڪرڻ .
4 ــ حاج سيد احمد خميني حضرت آيت الله خامنه اي جي رهبر معين ٿيڻ جي ڪجھ گھڙين کان پوءِ سائين ڏانهن مبارڪباد جو خط لکي هن ريت فرمايو: حضرت امام ڪيترائي ڀيرا اوهان کي مسلم مجتهد ۽ اسلامي نظام جي رهبري لاءِ لائق ترين فرد بيان ڪندو هيو ، مان ۽ اسان جي گھر جا سڀ ڀاتي ، آيات عظام ، خبرگان جي نمائندن جا دل جي گھرائين سان شڪر ادا ٿا ڪيون ، ڇاڪاڻ ته اسان جو عقيدو آهي اسان جي عزيز امام جو روح ان انتخاب سان خوش ۽ آرامي آهي ، مان هڪ دفعو ٻيهر ننڍي ڀاءَ جي حيثيت ۾ ولي فقيه جي حڪمن کي پاڻ مٿان لازم الاجرا ٿو سمجھان (255) 
5 ــ ان پيغام جي نتيجي ۾ وسيع بيعت جو سلسلو شروع ٿي ويو ته امام خميني جو جانشين علم ۽ عمل جي ميدان ۾ امام خميني جي راھ ۽ فڪر تي پختو عقيدو رکندڙ آهي ۽ ان کي پنهنجي مڪمل توانائي سان جاري رکندو پوءِ اها بيعت حضوري، ريلين ۾ شريڪ ٿي، اطلاعيو ڇپرائڻ، مبارڪباد جي پيغامن ۽ ان کان پوءِ اجتماعي صحيحون ڪرڻ جي صورت ۾ واقع ٿي . (265) 
ميثاق با امام و بيعت با رهبر جا قافلا امام خميني جي چهلم جي سلسلي ۾ سڄي ملڪ مان نڪري پيا (257) مانور هاي بيعت با رهبري ملڪ جي سرحدي ۽ اسٽراٽيجڪ علائقن ۾ ۽ ميثاق با امام و بيعت با رهبري جي عنوان سان سيمينار برپا ٿيڻ وجود ۾ آيا ۽ آيت الله خامنه اي جي بيعت ڪيترائي مهينا پوءِ به جاري رهي ۽ سڄي دنيا آڏو واضح ڪيو ته ايران آيت الله خامنه اي جي رهبري ۾ پهريان وانگر اسلامي امت جو پرچمدار آهي. 
6 ــ آيت الله خامنه اي طرفان بار بار ، امام جي راھ کي جاري رکڻ ، اتحاد، ماڻهن جي اعتماد کي برقرار رکي انهن سان رابطي ۾ رهڻ، ديني اصولن جي پابندي ، فقه ۽ شريعت جي پابندي، ڪمزورن ۽ محرومن جي هميشه مدد ڪرڻ، مظلوم قومن سان اتحاد جوڙڻ، اسلام ۽ مسلمانن کي عزت عطا ڪرڻ، عالمي استڪبار جي دٻاءَ کان نه ڊڄڻ، آيت الله خامنه اي طرفان امام خميني کي انقلاب اسلامي جو شجره طيبه سڏڻ ۽ اهو اعلان ڪرڻ ته اسان پنهنجي واٽ کي امام خميني جي راھ جي بنياد تي جاري رکندا سين (260)

نوٽ: هي سڄو مضمون دفتر حفظ و نشر آثار حضرت امام خامنه اي جي ويب سائيٽ (پايگاه اطلاع رساني ) تان ورتل آهي.

حوالا

1ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1225
2 ـ شريف رازي127 /7- 129 زنگنه قاسم‌آبادي،132 /7
3 ـ همو، 3 شريف رازي ، 127/7 مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو ش ب 1225
4 ـ بهبودي، 15
5 ـ زنگنه قاسم‌آبادي77/1
6 ـ گلشن ابرار، 972/2
7 ـ زنگنه قاسم‌آبادي، 77/1
8 ـ صحيفه امام، 71/20
9 ـ آقابزرگ طهراني، 640/2
10 ـ گلشن ابرار،971/2
11 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، مصاحبه با آيت‌الله خامنه‌اي، ش‌ب 1225
12 ـ آقابزرگ طهراني، 640/2
13 ـ کسروي، 92
14 ـ بهبودي، 12
15 ـ آقابزرگ طهراني، 13/6 مقدمه
16 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 1226
17 ـ آقابزرگ طهراني، 559/2
18 ـ تاريخ علماي خراسان، 308، قاسم‌پور، 60
19 ـ زنگنه قاسم‌آبادي، 458/1
20 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1225
21 ـ بهبودي49
22 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1226
23 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب ۱126
24 ـ بهبودی، 78
25 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1232
26 ـ ساڳيو، ش‌ب ۱1227
27 ـ ساڳيو، ش‌ب 1228
28 ـ حسيني، طرح کلي انديشه‌ اسلامي، اکثر صفحات
29 ـ تداوم آفتاب، 21
30 ـ ساڳيو، ش‌ب 1228
31 ـ بهبودي، 157 ــ156
32 ـ ساڳيو، ش‌ب 1228
33 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب ، 119
34 ـ جلالي، مشهد در بامداد نهضت اسلامي، 148
35 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، مصاحبه با آيت‌الله خامنه‌اي، ش‌ب ۱1229 ۽ 1231
36 ـ باقري، 13 ــ 12
37 ـ بهبودي، 134 ــ 129
38 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 614 ۽ 1231 ۽ 1332
39 ـ ساڳيو، ش‌ب 1233
40 ـ جلالي، 205
41 ـ بهبودي، 157/156
42 ـ ياران امام ...، طالقاني، 468/1
43 ـ امام خميني در آيينه اسناد، 392/4
44 ـ بهبودي، 166 ــ 162
45 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، مصاحبه با آيت‌الله خامنه‌اي، ش‌ب 1234
46 ـ بهبودي، 187
47 ـ ساڳيو،195 ــ 192
48 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 3/130 ــ128 
49 ـ هاشمي رفسنجاني، دوران مبارزه، 1566/2
50 ـ آينده در قلمرو اسلام، همه‌ صفحات
51 ـ بهبودي،238 ــ235
52 ـ ياران امام ...، ميلاني، 7 ــ5/3
53 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش ب 614
54 ـ ساڳيو، ش ب 574
55 ـ يادداشت‌هاي روزانه‌ مهندس مهدي بازرگان، 422 ـ423
56 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش ب 614
57 ـ بهبودي، 304
58 ـ ياران امام ... هاشمي‌نزاد، ۲۴۸-۲۴۹
59 ـ ياران امام ... سعيدي، 248؛ همان، طالقاني، 497/2 ساڳييو، مهدوي ڪني، 14؛ ساڳيو، فضل‌الله محلاتي، 521/1 ساڳيو، باهنر355
60 ـ ياران امام ... سعيدي 363... ياران امام مهدوي ڪني 114
61 ـ بهبودي، 326 ــ 327
62 ـ بهبودي ، 471 ـ 470 ۽ 332 ـ 331
63 ـ جودڪي، 23؛ ياران امام ... هاشمي‌نزاد،307 ـ 306
64 ـ فارسي، 215
65 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 130؛ همان، ش‌ب ۱183؛ ياران امام ... سعيدي، 32/1
66 ـ ياران امام ... ميلاني، 324 ـ 323/3
67 ـ تقويم تاريخ خراسان، 225
68 ـ ياران امام ... محلاتي، 73/2
69 ـ ياران امام ... باهنر، 521 ـ 520 هاشمي رفسنجاني، دوران مبارزه، 1135 ـ 1134/2
70 ـ صحيفه‌ امام، 373ـ 358/2
71 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 123؛ ساڳيو، ش‌ب 614
72 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 614
73 ـ استاد شهيد ...، 218؛ ياران امام ... ميلاني، 590/3
74 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 572؛ ساڳيو، ش ب614
75 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 614 ساڳيو، ش‌ب 573؛ ساڳيو، ش‌ب 572
76 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 614
77 ـ ياران امام ...، مطهري، 455؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 573
78 ـ نيکبخت، زندگي و مبارزات ...مفتح، 408
79 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 573
80 ـ ساڳيو، ش‌ب 574 ساڳيو 416؛ همان، ش‌ب 572
81 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 575
82 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 575؛ ساڳيو، ش‌ب 389؛ ساڳيو، ش‌ب 304
83 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 576؛ ساڳيو، ش‌ب 572
84 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 389
85 ـ گفت ‌وگو چهارجانبه ...، سڀئي صفحا
86 ـ امام ... مفتح، 340 استاد شهيد ...، 277
87 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 583
88 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 572؛ ساڳيو، ش‌ب 389
89 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 572
90 ـ امام خميني در آيينه اسناد، 52/6
91 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 576
92 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 263/1 مرکز اسناد ...، 687 81 ـ 80 ياران امام ... مطهري، 575
93 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 326/2 ساڳيو 51 /10
94 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 576؛ اسناد نهضت آزادي ايران، 235 ـ 234/9
95 ـ ياران امام ... صدوقي، 131 ـ 128
96 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب576 
97 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب576
98 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب576
99 ساڳيو، 102
100 ـ ساڳيو ، 111
101 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 3/357 ـ 348 
102 ـ مؤسسه پزوهشي فرهنگي انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1889
103 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 576
104 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 402/3 مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب209
105 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 192/14 ۽ 472 
106 ـ امام خميني در آيينه اسناد،603/7؛ ياران امام ... صدوقي، 431
107 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب389 ساڳيو، ش‌ب 572
108 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب389
109 ـ ساڳيو 572 مؤسسه‌ پزوهشي فرهنگي ...، ش‌ب1921
110 ـ روزشمار انقلاب اسلامي، 339/8 352
111 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...،33/20
112 ـ شمس‌آبادي، 316 ـ 3115
113 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 493 ـ 892/3 
114 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 221/188 ۽ 123 ـ 124 
115 ـ شمس‌آبادي، 328 ـ 325
116 ـ روزشمار انقلاب اسلامي، 217 ـ 216/10
117 ـ صحيفه امام ...، 428 ـ 426/ 5.
118 ـ او به تنهايي ...، 63؛ حديث ولايت، 40/2
119 ـ قاسم‌پور، 94 ـ 92
120 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيروزي ...، 162 ـ 161 اطلاعات، ش 5771، 1357/11/9
121 ـ مصاحبه‌هاي ... 1363 ـ 1362، 183 ـ 182
122 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 714/4
123 ـ پا به پاي آفتاب ...، 195/2
124 ـ قصه‌ آفتاب، 95
125 ـ صحيفه امام، 428 ـ426/5
126 ـ خاطرات آيت‌الله محمدرضا مهدوي کني، 183 
127 ـ پا به پاي آفتاب...، 192/2
128 ـ قاسم‌پور، 94 ـ 92
129 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيروزي ...، 169
130 ـ سائلي‌کرده ‌ده، 11
131 ـ ساڳيو 62 ـ 49
132 ـ خلاصه‌ مشروح مذاکرات شوراي انقلاب، جلسه‌هاي مختلف
133 ـ ساڳيو، جلسه‌ 1357/12/10
134 ـ ساڳيو، جلسه‌ 1357/12/29، 1358/6/4، 1358/7/15 ۽1385/9/2
135 ـ ساڳيو، جلسه، ‌ 1358/15/1، 1358/19/1، 1358/11/6 ، 1385/8/28 1958/10/6 ، 1358/10/8 
136 ـ صحيفه امام ...، 429/6
137 ـ ساڳيو، جلسه‌ 1358/10/4، 1358/6/14۽ 1358/9/4
138 ـ دولتهاي ايران ...، 459 ۽ 457
139 ـ سائلي‌کرده ‌ده، 118 ـ 117
140 ـ خلاصه مشروح مذاکرات شوراي انقلاب، جلسه‌ 1358/9/3
141 ـ رسالت، ش 997، 10
142 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيورزي ...، 429
143 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيورزي ...، 125
144 ـ ساڳيو، 218 ـ215
145 ـ جاسبي، 149/4
146 ـ جاسبي ، 147 ـ 146/3 
147 ـ کارنامه‌ چهار ساله‌ ...، 7 ـ 4
148 ـ جاسبي، 146/4
149 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيروزي ...،263
150 ـ هاشمي رفسنجاني، آرامش و چالش ...، 267
151 ـ خاطرات سيد مرتضى نبوي، 168
152 ـ جاسبي، 300/4
153 ـ جمهوري اسلامي، ش1541، 15 ساڳيو، ش1543، 2
154 ـ فراز و نشيب حزب جمهوري اسلامي، 11
155 ـ جمهوري اسلامي، ش2320، 1
156 ـ صحيفه‌ امام ...، 275/20
157 ـ صحيفه‌ امام ...، 116/12
158 ـ در مکتب جمعه...، 3 ـ 1/2
159 ـ در مکتب جمعه ...، 2 ۽ 3 مختلف صفحه
160 ـ فرهنگ و تهاجم فرهنگي311
161 ـ رضوي، 384
162 ـ آشنايي با مجلس ...، 91 ـ 90 
163 ـ ساڳيو، جلسه‌ 167 ـ 166 ۽ 168 
164 ـ خاطرات ماندگار،12
165 ـ خاطرات ماندگار،11
166 ـ خاطرات ماندگار، 11
167 ـ جمهوري اسلامي ش 387، 1 
168 ـ مجموعه مصاحبه‌هاي...در سال 7 ـ8 ، 1360 
169 ـ اميد انقلاب، ش 147، 9 ـ 8
170 ـ خاطرات و حکايتها، ۱207/10 
171 ـ کيهان، ش 11155، 4
172 ـ صحيفه امام، 264 ـ 263/13
173 ـ ساڳيو 281/12
174 ـ جمهوري اسلامي، ش409، 6
175 ـ بني لوحي و ...، 173 ـ 172
176 ـ جمهوري اسلامي، ش 409، 6
177 ـ از جنوب لبنان ...، 174 اطلاعات، ش 19153،5
178 ـ مصاحبه‌ها ... سال1360،59
179 ـ در مکتب جمعه...، 59/8/9
180 ـ جمهوري اسلامي، ش509، 2
181 ـ ساڳيوش 2088، 2 
182 ـ صحيفه‌ امام ...، 467/20
183 ـ دروديان، 163
184 ـ صحيفه‌ امام ...، 92/20،95
185 ـ ولايتي، 279 ـ 278
186 ـ صحيفه‌ امام ...، 138/3
187 ـ جمهوری اسلامي، ش113، 8 ؛ ساڳيو، ش182، 10؛ ساڳيو، ش192، 10 
188 ـ مجموعه مصاحبه‌ها ...در سال 1360 ــ 112 ـ114
189 ـ صحيفه‌ امام ...، 320/10
190 ـ کيهان، ش 11222، 4
191 ـ جمهوري اسلامي، ش498،4
192 ـ کيهان، ش 11218، 12؛ جمهوري اسلامي، ش 497، 3
193 ـ در مکتب جمعه...، 118 ـ 114/3
194 ـ زندگينامه‌ مقام معظم رهبري، چ 4، 172 ـ 166
195 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره اول، جلسه‌167
196 ـ مصاحبه‌ها ...، 1364 ـ 1363، 116 ـ 114
197 ـ خلاصه‌ مذاکرات شوراي انقلاب، جلسه‌هاي متعدد.
198 ـ انقلاب در بحران ...، 176
199 ـ صحيفه‌ امام ...، 504/14
200 ـ جرعه‌نوش کوثر ...، 218 ـ217
201 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ اول، جلسه199
202 ـ فارسي، 544 ـ 543
203 ـ ساڳيو، ش 667، 668، 669، 670 ۽ 671، ص 1 ۽ 11
204 ـ ساڳيو، 678،11 
205 ـ صحيفه‌ امام ...، 287/15
206 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ اول، جلسه224
207 ـ ساڳيو، جلسه226
208 ـ ساڳيو، جلسه 227
209 ـ دولتهاي ايران ...، 461، 467، 472، 482
210 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ اول، جلسه229
211 ـ ساڳيو، جلسه 230
212 ـ خاطرات 3 رئيس‌جمهور، 7
213 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ دوم، جلسه268
214 ـ حاج سيد جوادي ، 104 ـ 103
215 ـ جمهوري اسلامي، ش1799، 11 ـ10 
216 ـ نوازني،298/1، 300، 339 ۽ 392
217 ـ علي‌بابايي، 130/6
218 ـ هاشمي رفسنجاني، اميد و دلواپسي ...، 23 ـ22 جرعه‌نوش کوثر ...، 237
219 ـ هاشمي رفسنجاني، اميد و دلواپسي ...، 23 ـ22
220 ـ صحيفه‌ امام ...، 84 ـ 83/18 
221 ـ ساڳيو، 111ـ 110 /9
222ـ بيست سال تلاش ...، 8 ـ7
223 ـ ساڳيو، 148 ۽ 343؛ 171/19۽ 316، نک‌ : بيست سال تلاش ...، جا گھڻا صفحا.
224 ـ آرشيو مرکز پزوهش و اسناد رياست جمهوري، پرونده‌های دوره‌ رياست ‌جمهوري آيت‌الله خامنه‌اي
225 ـ جمهوری اسلامي، ش 1921، 12
226 ـ جمهوری اسلامي ، 2826 ، 12، ساڳيو، 2827،11
227 ـ جمهوري اسلامي ، 2826 ، 12، ساڳيو2889 ، 2 
228 ـ جمهوري اسلامي ، 2413، 10
229 ـ صحيفه امام ...، 452/20 ، 455 
230 ـ صحيفه امام ...،...، 463/20 ، 465
231 ـ گفت ‌وگو با هاشمي رفسنجاني ...،52
232 ـ ساڳيو 68 ـ 69
233 ـ صحيفه امام...، 397/17
234 ـ ساڳيو 188/18
235 ـ ساڳيو 288/18
236 ـ ساڳيو 272/18
237 ـ ساڳيو 285/21
238 ـ ساڳيو 264/21
239 ـ ساڳيو 315/21
240 ـ ساڳيو 364 ـ363/21
241 ـ صورت مشروح مذاکرات شوراي بازنگري...، 1/1 ـ29
242 ـ ساڳيو ج 4 ـ1 جا اڪثر صفحا
243 ـ قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، 92
244 ـ چگونگي انتخاب رهبر در اجلاس فوق‌العاده مجلس خبرگان، 18؛ هاشمي رفسنجاني، بازسازي و سازندگي...، 151 ـ 149
245 ـ حديث ولايت، 183 ـ 182/1
246 ـ صحيفه امام، 504/14
247 ـ صحيفه امام، 127/20
248 ـ صحيفه امام، 455/20
249 ـ جرعه‌نوش کوثر ...، 265
250 ـ جمهوري اسلامي، ش 5352، 2 آذر 1367، 2
251 ـ مرجعيت آيت‌الله خامنه اي از ديدگاه فقهاء و بزرگان،70
252 ـ جمهوري اسلامي، ش 2905، 20 خرداد 1368 15 ـ14
253 ـ جمهوري اسلامي، ش2852، 9 فروردين 1368
254 ـ حديث ولايت /1 جا اڪثر صفحا
255 ـ جمهوري اسلامي، ش2926، 16 خرداد 1368، 3
256 ـ ڪيهان، ش 13631، 18 خرداد 1368
257 ـ جمهوري اسلامي، ش 2929، 19 تير 1368
258 ـ جمهوري اسلامي، ش 2972 ،12 شهريور 1368 
259 ـ جمهوري اسلامي، ش 2979 ، 20 شهريور 1368 
260 ـ حديث ولايت، 5 ـ3 /1، 95/1 ۽ ساڳيو، ۱314/1

حجت مشن

۲۲ بهمن انقلاب اسلامي ايران جي سالگره انقلاب اسلامي ايران جي سالگره تي تمام مؤمنن کي حجت مشن پاران مبارڪابد عرض ڪيون ٿا الله سائين هن اسلامي انقلاب کي ترقي عنايت فرمائي 

Template Design:Dima Group

Back to Top