رهبر معظم سيد علي خامنه اي جو ٻيو خط
سنڌيڪار: نظير احمد بهشتي
حضرت آيت الله خامنه اي مغربي ملڪن جي سڀني جوانن ڏانهن خط ۾، فرانس وارن تلخ دهشتگردي وارن حادثن کي همفڪري لاءِ مقدمو ڪوٺيو ۽ اسلامي دنيا ۾ ڪجهه وڏين طاقتن جي حمايت سان وجود ۾ ايندڙ دهشتگردي جي آثار، اسرائيل جي سرڪاري دهشتگردي جي پٺڀرائي ۽ عالم اسلام تي هلندڙ سالن ۾ ڪيل تباهي مچائيندڙ لشڪر ڪشي جهڙا درد ڀريا مثال ڏيندي جوانن کي مخاطب ٿي فرمايو: منهنجو اوهان جوانن کان اهو مطالبو آهي ته صحيح سڃاڻپ جي بنياد تي ۽ گهري تدبر سان ۽ اڻوڻندڙ تجربن مان سبق حاصل ڪندي اسلامي دنيا سان عزت ڀرئي ۽ صحيح تعلق جي بنياد رکو. 
رهبر انقلاب اسلامي جي خط جو سنڌي ترجمو پيش ڪجي ٿو:
بسم الله الرحمن الرحيم
مغربي ملڪن جي سڀني جوانن جي نانءُ
انڌي دهشتگردي فرانس ۾ جيڪي تلخ سانحا وجود ۾ آندا. انهن سانحن مون کي هڪ ڀيرو ٻيهر اوهان جوانن سان گفتگو تي اڀاريو. منهنجي لاءِ اهو افسوس جو مقام آهي ته اهڙي قسم جا واقعا گفتگو جو سبب ٿين. ليڪن حقيقت اها آهي ته جيڪڏهن درد ڀريا مسئلا، انهن جي راهه حل جي زمين ۽ همخيالي جو ميدان فراهم نه ڪن ته ٻيڻو نقصان ٿيندو. دنيا جي ڪنهن به ڪنڊ ڪڙڇ ۾ موجود هر انسان جو ڏک پاڻهي ئي ٻين انسانن لاءِ رنج رسائيندڙ آهي. ان ٻار جو منظر جيڪو پنهنجي عزيزن جي سامهون مري ويندو آهي، اها ماءُ جنهن جي خاندان جي خوشي ڏک ۾ تبديل ٿي ويندي آهي، اهو مڙس جيڪو پنهنجي گهرواري جو بي روح جسم کڻي ڪنهن پاسي ڊوڙي رهيو آهي، يا اهو تماشائي جنهن کي معلوم ناهي ته ڪجهه لمحا بعد پنهنجي زندگي جو آخري سين ڏسندو. هي اهڙا منظر ناهن جيڪي ڏسڻ واري جي جذبات ۽ احساس کي اڀاري نه وجهن. جنهن جي اندر به انسانيت ۽ محبت جو هڪ ذرو به آهي اهي منظر ڏسي متاثر ۽ ڏکارو ٿيندو چاهي اهي فرانس ۾ رونما ٿين چاهي فلسطين ۽ عراق ۽ لبنان ۽ شام ۾.
يقينن ڏيڍ عرب مسلمانن جا اهي ئي احساسات آهن ۽ اهي انهن المين جو سبب ٿيندڙن ۽ ذميوارن کان بيزار ۽ انهن سان نفرت ڪندڙ آهن. ليڪن مسئلو اهو آهي ته جيڪڏهن اڄوڪا اهي ڏک ۽ غم زيادهه محفوظ ۽ بهتر مستقبل جي تعمير جو بنياد نه بڻجن ته انهن جي حيثيت ڪڙي ۽ بي ثمر يادن تائين محدود رهجي ويندي. مون کي يقين آهي ته صرف اوهان جوان ئي آهيو جيڪي اڄوڪين ناسازگار حالتن کان سبق حاصل ڪري مستقبل جي تعمير جون نئون واٽون ڳولي سگهو ٿا ۽ ان انحراف ۽ بيراهه روي کي روڪي سگهو ٿا جنهن مغرب کي اڄ ان مقام تي پهچايو آهي.
اهو صحيح آهي ته اڄ دهشتگردي اوهان ۽ اسان جو گڏيل درد آهي. ليڪن اوهان کي اهو معلوم هجڻ گهرجي ته آخري حادثن ۾ اوهان جنهن بدامني ۽ پريشاني ۾ مبتلا ٿيا، ان رنج و الم ۽ پريشاني جنهن کي عراق، يمن، شام ۽ افغانستان جو عوام سالن کان برداشت ڪري رهيو آهي کان مختلف آهي. ٻنهي ۾ ٻه بنيادي فرق موجود آهن. هڪ اهو ته اسلامي دنيا ۾ اڪثر جاين تي تمام گهڻي مدت کان ماڻهن کي ڊيڄاريو ۽ ڌمڪايو ويو آهي. ٻيو اهو ته بد قسمتي سان ان تشدد جي هميشهه ڪجهه وڏين طاقتن پاران مختلف طريقن سان ۽ موثر انداز ۾ حمايت ٿيندي رهي آهي. اڄ شايد ئي ڪو شخص هجي جنهن کي طالبان، القاعده ۽ ان منحوس سلسلي جي ڪڙين جي تشڪيل، انهن کي مضبوط بڻائڻ، ۽ اسلحو فراهم ڪرڻ ۾ گڏيل آمريڪي رياستن جي ڪردار جي آگاهي نه هجي. ان سڌي سنئي پشت پناهي سان گڏوگڏ، تڪفيري دهشتگردي جا ڄاتل سڃاتل ۽ وڏي واڪي حامي سڀ کان وڌيڪ پوئتي پيل سياسي نظام رکڻ باوجود هميشهه مغربين جي اتحادين جي صف ۾ شامل رهيا آهن. جڏهن ته علائقي ۾ اسرندڙ جمهوريت کان نڪرندڙ سڀ کان وڌيڪ روشن ۽ سڀ کان وڌيڪ پيشرفته نظرين کي بيرحمي سان چٿيو ويو آهي. عالم اسلام ۾ بيداري جي تحريڪ سان مغرب جو ٻٽو معيار مغربي سياستن جي تضاد جو چٽو ثبوت آهي.
ان تضاد جو هڪ ٻيو روپ اسرائيل جي سرڪاري دهشتگردي جي پٺڀرائي ۾ ڏسي سگهجي ٿو. فلسطين جو مظلوم عوام سٺ سالن کان وڌيڪ عرصي کان بدترين دهشتگردي جو مقابلو ڪري رهيو آهي. جيڪڏهن اڄ يورپ جو عوام ڪجهه ڏينهن پنهنجي گهرن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ۽ رش وارين جاين تي وڃڻ کان پرهيز ڪري رهيو آهي ته هڪ فلسطيني خاندان ڪيترن ئي سالن کان ايستائين جو پنهنجي گهر ۾ به صيهوني حڪومت جي تخريب ۽ قتل و غارت جي مشين کان محفوظ ناهي. اڄ قسي القلبي جي شدت جي لحاظ کان ڪهڙو تشدد آهي جنهن جي ڀيٽ صيهوني حڪومت جي ڪالونين جي تعمير سان ڪئي وڃي؟ هي ظالم حڪومت پنهنجي با اثر حامين يا ظاهري طور تي خود مختيار نظر ايندڙ بين الاقوامي ادارن جي طرفان ڪنهن موثر ۽ سنجيدهه سرزنش جو شڪار ٿيڻ بغير، روزانو فلسطينين جي گهرن کي ڊاهي رهي آهي، انهن جي باغن ۽ ٻنين کي تباهه ڪري رهي آهي. ايستائين جو انهن کي زندگي جا ساز و سامان ڪنهن ٻئي جاءِ تي منتقل ڪرڻ يا ٻنين مان فصل لڻڻ جي اجازت به نه ٿي ڏئي. اهو سڀ ڪجهه عام طور تي عورتن ۽ ٻارن جي هراسيل نگاهن ۽ لڙڪ ڀريل اکين اڳيان ٿيندو آهي، جيڪي پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي مار کائيندي، زخمي ٿيندي ۽ ڪڏهن ڪڏهن تشدد گهرن ڏانهن منتقل ٿيندي ڏسي رهيا هوندا آهن. ڇا اڄ جي دنيا ۾ اوهان ايتري وڏي پئماني تي، ان مقدار ۾ ۽ لڳاتار انجام پائيندڙ ڪنهن ٻئي قساوت قلبي کان واقف آهيو؟ مٿي کان پيرن تائين هٿيارن سان مسلح فوجي جي سامهون صرف اعتراض ڪرڻ جي جرم ۾ وچ روڊ تي هڪ عورت کي گولين سان پروڻ ڪري ڇڏڻ جيڪڏهن دهشتگردي ناهي ته ٻيو ڇا آهي؟ اهو ظلم ڇو جو هڪ غاصب حڪومت جا فوجي انجام ڏيئي رهيا آهن ته ڇا ان کي انتها پسندي نه ٿو ڪوٺي سگهجي؟ يا صرف ان بنياد تي ته اهي تصويرون سٺ سالن کان بار بار ٽي وي اسڪرينن تي نظر اينديون رهيون آهن اسان جي ضميرن کي نه جهنجهوڙين!
آخري سالن ۾ عالم اسلام تي حملا جن ۾ بيشمار ماڻهو مئا آهن، مغرب جي ٻٽي پاليسي جو هڪ ٻيو مثال آهن. حملي جو شڪار ٿيندڙ ملڪن جو جاني نقصان ته ٿيو ئي آهي، ان کان علاوهه انهن جو اقتصادي ۽ صنعتي نظام ۽ ڍانچو تباهه ٿيو آهي. ترقي ڏانهن انهن جي سبقت وارو عمل ڍرو ٿي ويو آهي يا صفا رڪجي ويو آهي. ڪجهه معاملن ۾ اهي سالن جا سال پوئتي ٿي ويا آهن ان جي باوجود گستاخي سان انهن کي چيو وڃي ٿو ته پاڻ کي مظلوم نه سمجهن. اهو ڪيئن ممڪن آهي جو ڪنهن ملڪ کي تباهه و برباد ڪيو وڃي، ان جا شهر ۽ ڳوٺ مٽي جي ڍڳن ۾ تبديل ڪيا وڃن ۽ بعد ۾ اتان جي رهواسين کي چيو وڃي ته توهان مهرباني ڪري پاڻ کي مظلوم نه سمجهو! سانحن کي ڀلائي ڇڏڻ ۽ انهن کي ڪجهه به نه سمجهڻ جي دعوت ڏيڻ بجاءِ ڇا سچائي سان معذرت ڪري ڇڏڻ بهتر ناهي؟ انهن سالن جي دوران عالم اسلام کي حملو ڪندڙن جي ٻٽي معيار ۽ هٿرادو روپ مان جيڪو رنج رسيو آهي اهو مادي نقصان کان گهٽ ناهي.
مانورا جوانو! مان اميد ٿو ڪريان ته اوهان هن وقت يا مستقبل ۾ فريب ۽ ڌوڪي سان آلودهه ان ذهنيت کي تبديل ڪندو، ان ذهنيت کي جنهن جو هنر ڊگهي عرصي وارن مقصدن کي ڇپائڻ ۽ هاڃيڪار اغراض و مقاصد کي سنواري پيش ڪرڻ آهي. منهنجي نظر ۾ سلامتي ۽ سک قائم ڪرڻ جي سلسلي ۾ پهريون مرحلو ان تشدد انگيز فڪر ۽ سوچ جي اصلاح ڪرڻ آهي. جيستائين مغرب جي سياست تي ٻٽا معيار غالب رهندا، جيستائين دهشتگردي جا حامي ان کي سٺي ۽ خراب دهشتگردي ۾ تقسيم ڪندا رهندا ۽ جيستائين حڪومتن جي مفادات کي انساني ۽ اخلاقي اقدار تي ترجيح ڏني ويندي ان وقت تائين تشدد جي پاڙن کي ڪنهن ٻئي جاءِ تي ڳولڻ جي ضرورت ناهي.
افسوس جي ڳالهه آهي جو هي پاڙون سالن جي ان ڳچ عرصي ۾ آهستي آهستي مغرب جي ثقافتي پاليسين جي گهراين تائين ڦهلجي ويون آهن ۽ هڪ خاموش ۽ غير محسوس ڪاهه ۽ حملي جو رستو هموار ڪيو اٿن. دنيا جا گهڻا ئي ملڪ پنهنجي قومي ۽ مقامي ثقافت تي ناز ڪندا آهن، انهن ثقافتن تي جيڪي ظاهر ٿيڻ کان پوءِ ۽ واڌ ويجهه جي عالم ۾ سوين سالن کان انساني معاشرن کي ڀلي نموني سيراب ڪنديون آيون آهن. عالم اسلام به ان کان الڳ ناهي. ليڪن دور حاضر ۾ مغربي دنيا جديد وسائل جي مدد سان دنيا جي ثقافتن کي هڪ جهڙو بڻائڻ تي بضد آهي. مان ٻين قومن تي مغربي ثقافت مسلط ڪرڻ ۽ خودمختيار ثقافتن کي هلڪو سمجهڻ کي هڪ خاموش ۽ بيحد نقصانڪار تشدد سمجهان ٿو.
مالا مال ثقافتن جي تحقير ۽ انهن جي مان ڀرين پهلوئن جي توهين ان وقت وجود ۾ ايندي آهي جڏهن ان جي جڳهه تي ايندڙ ثقافت ڪنهن به عنوان سان سندس جانشيني جي صلاحيت نه رکندي هجي. مثال طور ٻه عنصر جارحاڻو رويو ۽ بد اخلاقي جيڪي بدقسمتي سان مغربي ثقافت جا بنيادي رڪن بڻجي چڪا آهن ان جي مقبوليت ۽ حيثيت کي خود ان مقام تي ختم ڪرڻ جو سبب بڻيا آهن جتي اها وجود ۾ آئي آهي. هاڻي سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته جيڪڏهن اسان روحانيت کان جدا، تشدد پسند ۽ فحاشي جي ثقافت کي قبول نه ڪريون ته ڇا اسان گنهگار آهيون؟ جيڪڏهن اسان ان تباهي مچائيندڙ ٻوڏ جو رستو روڪي ڇڏيون جيڪا نالي ماتر آرٽ جي مختلف صورتن ۾ اسان جي نوجوانن ڏانهن رواني ڪئي ٿي وڃي ته ڇا اسان جرم ڪيو آهي؟ مان ثقافتي ڳانڍاپن جي مقام ۽ مرتبي جو انڪاري ناهيان. اهي ڳانڍاپا جڏهن به فطري حالتن ۾ ۽ ميزبان معاشري جي احترام سان گڏ قائم ٿيندا آهن انهن سان ترقي، بلندي ۽ بي نيازي ملندي آهي. ان جي بر عڪس اڻ برابر ۽ مسلط ڪيل ڳانڍاپا ناڪام ۽ نقصانڪار ثابت ٿيا آهن. مون کي نهايت افسوس سان چوڻو ٿو پئي ته داعش جهڙا پست ۽ ڪريل ٽولا انهن ناڪام ڳانڍاپن ۽ اوپري ثقافت جي پيداوار آهن. جيڪڏهن خرابي حقيقت ۾ عقيدتي هجي ها ته استعماري دور کان اڳ به عالم اسلام ۾ اهڙا ٽولا ظاهر ٿين ها، جڏهن ته تاريخ ان جي برعڪس جي شاهد آهي. مسلمه تاريخي حقائق مان واضح طور تي معلوم ٿئي ٿو ته ڪهڙي ريت هڪ استعمار ۽ افراطي رد ٿيل تفڪر اهو به هڪ ڳوٺائي قبيلي جي وچ ۾ ملي ڪري ان علائقي ۾ انتها پسندي جو ٻج ڇٽيو؟ ورنه ڪهڙي ريت ممڪن هئو ته دنيا جي سڀ کان وڌيڪ اخلاق واري سڀ کان وڌيڪ انسان دوست مڪتب فڪر مان جنهن جي بنيادي متن ۾ هڪ انسان جي جان وٺڻ کي سڄي بشريت جي قتل سان مساوي قرار ڏنو ويو آهي داعش جهڙو ڪچرو ٻاهر اچي؟
ٻئي پاسي اهو سوال به ڪرڻ گهرجي ته اهي ماڻهو جيڪي يورپ ۾ پيدا ٿيا ۽ انهي ماحول ۾ فڪري ۽ نفسياتي پرورش پاتائون، ان قسم جي ٽولن ڏانهن ڇو مائل ٿي رهيا آهن؟ ڇا اهو تسليم ڪري سگهجي ٿو ته ڪجهه ماڻهو جنگ زدهه علائقن جو هڪ ٻه سفر ڪري هڪ ڀيرو ايترا انتها پسند بڻجي وڃن جو پنهنجي ئي وطن وارن تي گولين جو مينهن وسائن؟ تشدد سان پيدا ٿيل آلودهه ماحول ۾ پوري زندگي فاسد ثقافتي خوراڪ جي تاثير کي هرگز ڀلائڻ نه گهرجي، ان سلسلي ۾ جامع تجزيو ڪرڻ گهرجي، اهڙو تجزيو جنهن سان معاشري جي ظاهر ۽ لڪيل آلودگين کي معلوم ڪجي. شايد صنعتي ۽ اقتصادي ترقي جي سالن ۾ اڻ برابري ۽ ڪڏهن ڪڏهن قانوني ۽ هٿرادو تفريق جي نتيجي ۾ مغربي معاشرن جي ڪجهه طبقن اندر ڇٽيل گهري نفرت اهڙيون ڳنڍيون ۽ رڪاوٽون ايجاد ڪيون آهن جيڪي وقفي وقفي سان ان بيمار شڪل ۾ کلن ٿيون.
بهرحال اوهان کي ئي پنهنجي معاشري جي ظاهري پردن کي کولي ڪري ڳنڍين ۽ ڪينن کي ڳولي ختم ڪرڻو آهي. خلا کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ کان ان کي پر ڪرڻ گهرجي. دهشتگردي سان مقابلي ۾ سڀ کان وڏي غلطي تڪڙو رد عمل آهي جيڪو موجودهه فاصلا اڃا وڌائيندو آهي. تڪڙ ۽ جلدبازي ۾ کنيل هر قدم جيڪو يورپ ۽ آمريڪا ۾ رهندڙ مسلم برادري جنهن ۾ لکين فعال ۽ ذميدار انسان شامل آهن کي جدائي، ڊپ ۽ پريشاني ۾ مبتلا ڪري، انهن کي ماضي کان به وڌيڪ انهن جي بنيادي حقن کان محروم ڪري ۽ معاشري جي اصلي ڌاري کان پري ڪري، اهو نه صرف ايترو ته مشڪل جو حل ناهي بلڪه فاصلن ۾ وڌيڪ گهرائي ۽ نفرتن ۾ وڌيڪ اضافي جو سبب بڻجندو. سطحي ۽ انتقامي تدبيرون خاص طور تي جيڪڏهن انهن کي قانوني جواز به فراهم ڪيو وڃي ته ان جو نتيجو موجودهه پولرائيزيشن ۾ وڌيڪ اضافو ۽ مستقبل جي بحرانن جو رستو هموار ٿيڻ کان علاوهه ٻيو ڪجهه به نه نڪرندو. مليل اطلاعن مطابق ڪجهه يورپي ملڪن ۾ اهڙا قانون بڻايا ويا آهن جيڪي شهرين کي مسلمانن جي جاسوسي ڪرڻ جو شوق ڏيارين ٿا. اهو سلوڪ ۽ رويو جارحاڻو آهي ۽ اسان سڀ ڄاڻيون ٿا ته ظلم آخرڪار (پاڻ ظالم ڏانهن) موٽي اچڻ جي خاصيت رکي ٿو. ٻيو اهو ته مسلمان ان ناقدري جا حقدار ناهن. مغربي دنيا صدين کان مسلمانن کي سٺي نموني سڃاڻي ٿي. ان دور ۾ به جڏهن اهل مغرب اسلامي سرزمين ۾ مهمان بڻجي آيا ۽ صاحب خانه جي دولت تي انهن جون نگاهون کپي ويون ۽ ان دور ۾ به جڏهن اهي ميزبان هئا ۽ انهن مسلمانن جي فڪر ۽ عمل مان استفادو ڪيو. انهن اڪثر مهرباني ۽ رواداري کان علاوهه ڪجهه نه ڏٺو آهي. ان آڌار مان اوهان جوانن کي گزارش ٿو ڪريان ته هڪ صحيح سڃاڻپ ۽ گهري نگاهه جي بنياد تي ۽ اڻوڻندڙ تجربن مان سبق پرائيندي عالم اسلام سان صحيح ۽ مانائتي سلوڪ جي بنياد رکو. ائين ٿيو ته اهو ڏينهن ڏور ناهي جڏهن اوهان ڏسندو ته ان نتيجي جي بنياد تي تعمير ڪيل عمارت پنهنجي معمارن جي مٿي تي اعتماد ۽ اطمينان جو سايو ڪيون بيٺي آهي. کين تحفظ ۽ سک جي توانائي عطا ڪري رهي آهي ۽ روءِ زمين تي روشن مستقبل جي اميدن جي روشني ڦهلائي رهي آهي.
سيد علي خامنه اي
29 نومبر 2015 عيسوي

بسم الله الله الرحمن الرحيم

انقلاب اسلامي ايران جي رهبر حضرت آية الله العظمى سيد علي حسيني خامنه اي جي زندگي تي هڪ نظر

سنڌيڪار سرفراز مهدي چانڊيو

سيد علي خامنه اي ( 29 فروردين 1318 بمطابق 28 صفر 1358 ھ.ق 19 اپريل 1939 ) سيد جواد حسيني جو فرزند ۽ انقلاب اسلامي ايران جو ٻيون رهبر، ايراني سال جي فروردين مهيني سال 1318 شمسي بمطابق 1358 هجري قمري مشهد مقدس ۾ اک کولي، هو پنهنجي خاندان ۾ ٻيون نمبر فرزند هيو.
سندس والد مرحوم سيد جواد خامنه اي جي زندگي به اڪثر مولوين ۽ ديني مدرسن جي استادن وانگر بلڪل سادي هئي.
خود رهبر جي بقول : بابو مشهور عالم هيو، ليڪن تمام گھڻو پرهيز گار ۽ دنيا داري کان پري، اسان جي زندگي مشڪلات ۾ گذرندي هئي، مونکي ياد آهي ته ڪيترين ئي راتين جو اسان وٽ کائڻ لاءِ ڪجھ به ڪونه هوندو هيو، امڙ وڏي مشڪل سان اسان لاءِ ڪا شي تيار ڪندي هئي سا به گھڻو ڪري ماني ۽ ڪشمش هوندي هئي.

اسان جو گھر خسروي روڊ تي هوندو هيو

اهو گھر جنهن ۾ سيد جواد حسيني جو خاندان رهندو هيو مشهد جي فقيرن جو محلي ۾ هيو. خود رهبر جي بقول : منهنجي بابي جو گھر جتي منهنجي پيدائش ٿي ۽ چئن پنجن سالن تائين مان 50 ــ 60 ميٽر جي گھر ۾ جيڪو مشهد جي غريبن جي پاڙي ۾ هوندو هيو زندگي گذاري، جنهن ۾ فقط هڪ ڪمرو ۽ هڪ زير زمين هئي جيڪا اونداهي سان ٽمٽار هوندي هئي، جڏهن به بابي وٽ مهمان ايندا هيا ــ ۽ گھڻو ڪري عالم هجڻ ڪري ماڻهو وٽس ايندا رهندا هيا ــ اسان سڀئي ان زير زمين ۾ هوندا هيا سين جيستائين مهمان وڃن، ان کان پوءِ بابي جي ڪجھ چاهيندڙن ٿورڙي زمين اسان جي گھر جي ڀرسان خريد ڪري ڏني ۽ اسان جو گھر ٽن ڪمرن وارو بڻجي ويو.

1ــ خاندان

والد

سائين جو والد سيد جواد خامنه اي ( متولد20 جمادي الثاني1313 ھ.ق نجف، 16 آذر1247 تير 1365 ) پنهنجي زماني جي مجتهدن ۽ عالمن منجھان هيو ، سندس ولادت نجف ۾ ٿي ۽ ننڍپڻ ۾ ئي پنهنجي خاندان سان گڏ تبريز هجرت ڪري آيو ۽ ابتدائي تعليم اتي ئي حاصل ڪري تقريبا 1332ق ڌاري مشهد لڏي آيو (1) ۽ فقه ۽ اصول حاج آقا حسين قمي، مرزا محمد آقا زاده خراساني (ڪفائي) مرزا مهدي اصفهاني، ۽ حاج فاضل خراساني جهڙي بزرگ استادن وٽ ۽ فلسفو حاج آقا حڪيم شهيدي ۽ شيخ اسد الله يزدي وٽ حاصل ڪيو (2) تنهن کان پوءِ 1354 قمري ۾ نجف ويو ۽ حوزه علميه ۾ مرزا محمد حسين نائيني، سيد ابواالحسن اصفهاني ۽ آقا ضياءُ الدين عراقي وٽان فيض ڪسب ڪيو ۽ انهن ٽنهي مجتهدن کان اجتهاد جي ڊگري (اجازت) حاصل ڪئي.(3) ۽ ان کان پوءِ ايران واپس موٽڻ جو ارادو ڪري مشهد جو راهي ٿيو ۽ هميشه لاءِ ان شهر ۾ رهڻ جي چونڊ ڪئي، جتي پڙهائڻ سان گڏ بازار مشهد جي مسجد صديقيها ( آذربائجانين جي مسجد) جي امامت پڻ شروع ڪئي. (4) ۽ سائين مسجد گوهر شاد جي پيش نمازن منجھان پڻ هيو (5) کيس مطالعي ۽ پڙهائي سان وڏي چاهت هئي ۽ هر روز پنهنجي ساٿين سان جن منجھان حاج مرزا حسين عبائي، حاج سيد علي اڪبر خوئي، حاج مرزا حبيب ملڪي ۽ ڪجھ ٻيا به هيا مباحثو ڪندو هيو جيڪو ڏهاڪا سال جاري رهيو . هو پرهيزگار، دنيا کان بي توجھ ۽ زاهد انسان هيو. (6) 
انقلاب اسلامي ايران جي ڪاميابي کان پوءِ توڙي جو سندس اولاد وڏن سياسي عهدن تي پهتل هئي، تڏهن به پنهنجي زنگدي زاهدانه نموني سان گذاري ائين ۽ انساني ڪمال هجڻ جي ڪري هيمشه ماڻهن جو مٿس وڏو اعتماد هيو ، سائين کي امام رضا (عليه السلام) جي ضريح جي پوئين پاسي کان دفن ڪيو ويو (7) امام خميني، آيت الله خامنه اي ڏانهن سندس بابي جي وفات تي لکيل تسليتي پيغام ۾ آيت الله سيد جواد حسيني خامنه اي کي با تقوا ۽ پرهيز گار انسان بيان ڪيو آهي . (8) 
سندس پڙ ڏاڏو سيد محمد حسيني تفرشي هيو جنهن جو نسب افسطي سادات وٽ پهچي ٿو ۽ سندس شجرو سلطان العلماء احمد، جيڪو سلطان سيد احمد جي نالي سان مشهور هيو، وٽ پهچي ٿو . جيڪو پنجن نسلن جي واسطي سان امام زين العابدين جي نسل منجھان آهي. 
سندس ڏاڏو سيد حسين خامنه اي جنهن جي ولادت (تقريبا 1259 قمري ۾ ۽ وفات 1325 قمري ۾) ايران جي شهر خامنه ۾ ٿي. ۽ ان نجف ۾ وڏن استادن جهڙوڪ: سيد حسين ڪوه ڪمري، فاضل ايرواني، فاضل شربيان، مرزا باقر شڪي، ۽ مرزا محمد حسن شيرازي جهڙن بزرگن وٽ تعليم حاصل ڪئي. ۽ اتي حوزوي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ ديني تعليم جا مرحلا طئي ڪرڻ کان پوءِ حوزه علميه نجف جي فقيهن ۽ مدرسن منجھان بڻجي ويو ۽ 1316 قمري ۾ تبريز لڏي آيو. (9) ۽ مدرسه طالبيه ۾ مدرس ۽ تبريز جي جامع مسجد جو پيش امام بڻيو (10) ۽ هو وڏي سياسي ۽ اجتماعي سوچ رکندڙ ۽ مشروطه انقلاب جو طرفدار ۽ حامي هيو ۽ ماڻهن کي مشروطه انقلاب جي حمايت ۽ حفاظت جي تاڪيد ڪندو هيو (11) سندس ڪجھ علمي اثرن منجھان : رياض المسائل، قوانين الاصول، شيخ انصاري جي مڪاسب، فوائد الاصول ۽ شرح لمعه تي حاشيو آهي جيڪو ڪتابخانه حسينيه شوستري نجف ۾ وقف ٿيو. (12) مشروطه زماني جو انقلابي ۽ مجاهد عالم دين شيخ محمد خياباني سندس شاگرد ۽ نياڻو هيو (13) آيت الله خامنه اي جو چاچو سيد محمد خامنه اي ( متولد1293 نجف، متوفي شعبان 1353ق نجف) جيڪو پيغمبر (14) سان مشهور هيو آخوند خراساني، شريعت اصفهاني ۽ نجف جي ٻين مشهور استادن جي شاگردن منجھان هيو، ۽ پنهنجي زماني جو آگاھ ۽ مشروطه جي حامي عالمن منجھان هيو( 15)

والده

حضرت آيت الله خامنه اي جي امڙ بيبي مير دامادي (متولد1293ش ــ متوفي 1368 ش) زاهده، شريعت جي پابند، قرآني آيتن، حديثن، تاريخ ۽ ادبيات کان آگاھ خاتون هئي، جيڪا ظالم پهلوي سان مقابلي ۾ پنهنجي اولاد خاص ڪري آيت الله سيد علي خامنه اي سان هم قدم رهي. (16) 
آيت الله خامنه اي پنهنجي والده بابت چوي ٿو: منهنجي امڙ، تمام گھڻي سلڇڻي، سمجھدار، پڙهيل لکيل، ڪتابن جو مطالعو ڪندڙ، هنري ۽ شعري شوق رکندڙ، حافظ شناس، ليڪن حافظ شناس مان مراد ان جو علمي هجڻ ناهي بلڪه ديوان حافظ سان آشنائي رکندڙ ۽ قرآن کان مڪمل آگاهي رکندڙ ۽ بهترين آواز رکندڙ خاتون هئي. 
اسان جي ٻالڪپڻ ۾ سڀئي ويهندا هيا سين ۽ امڙ قرآن جي تلاوت ڪندي هئي ۽ قرآن کي تمام بهترين انداز سان پڙهندي هئي، اسان ٻار سندس چوگرد گڏ ٿي ويهندا هيا سين ۽ هوءَ اسان جي لاءِ مختلف مناسبتن تي نبين جي زندگي بابت بيان ٿيل آيتن جي تلاوت ڪندي هئي 
مان پاڻ به پهريون ڀيرو حضرت موسى، حضرت ابراهيم، ۽ ڪجھ ٻين نبين جي زندگي کي پنهنجي امڙ وٽان ــ انهن مناسبتن تي ــ ٻڌم، قرآن پڙهندي جڏهن به ڪنهن نبي جو نالو ايندو هيو ته ان نبي جي شرح بيان ڪرڻ شروع ڪندي هئي. 
آيت الله خامنه اي جو نانو ، آيت الله سيد هاشم نجف آبادي (مير دامادي) (متولد1303 ق ــ متوفي 1380 ) (مير داماد جي خاندان منجھان جيڪو صفوين جي زماني جو مشهور فلسفي هيو ) آخوند خراساني ۽ محمد حسين نائيني جي شاگردن منجھان ۽ قرآن ڪريم جي مفسر عالمن ۽ مسجد گوهر شاد جي پيش امامن منجھان هيو (17) ۽ امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر جو خاص اهتمام ڪندڙ هيو ۽ مسجد گوهر شاد ۾ ماڻهن جي مارجي وڃڻ تي اعتراض ڪرڻ سببان سمنان ڏانهن پڻ جلا وطن ٿيو(18) آيت الله خامنه اي پنهنجي امڙ جي طرفان امام جعفر صادق عليه السلام جي فرزند محمد ديباج جي نسل سان ملي ٿو. (19)

2 ــ علمي ۽ ثقافتي شخصيت

2، 1ــ تحصيل ۽ تدريس

مشهد ۾ تعليم

سيدعلي خامنه اي پنهنجي تعليم چئن سالن جي عمر ۾ مڪتب خانه ۾ قرآن ڪريم جي تعليم سان شروع ڪئي، ۽ ابتدائي تعليم مشهد جي اسلامي مدرسي ” دار التعليم ديانتي“ ۾ حاصل ڪئي. (20) ان ئي زماني ۾ قرائت ۽ تجويد کي مشهد جي ڪجھ قارين وٽان سکڻ شروع ڪيو (21) پرائمري تعليم جي پنجين ڪلاس سان گڏ ديني ابتدائي تعليم کي پڻ شروع ڪيو، سندس ديني تعليم سان تمام گھڻي شوق ۽ والدين جي تشويق سبب بڻي ته سائين ابتدائي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ديني علم جي دنيا ۾ اچي، تنهن ڪري ديني تعليم کي مدرسه سليمان خان ۾ حاصل ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيو ۽ ڪجھ ابتدائي تعليم پنهنجي والد وٽان پڻ حاصل ڪئي تنهن کان پوءِ مدرسه نواب ۾ داخل ٿيو ۽ سطحي درس اتي ئي مڪمل ڪيا ۽ ديني تعليم سان گڏ دنياوي تعليم کي به مئٽرڪ تائين جاري رکيو. (22) 
سائين معالم الاصول ، آيت الله سيد جليل سيستاني وٽ ۽ شرح لمعه پنهنجي والد ۽ مرزا احمد مدرس يزدي وٽ پڙهيو. رسائل مڪاسب ۽ ڪفايه جو درس پڻ پنهنجي والد ۽ آيت الله حاج شيخ هاشم قزويني وٽ حاصل ڪيو. ۽ 1334ش ۾ آيت الله سيد محمد هادي ميلاني جي درس خارج ۾ حاضر ٿيو.

حوزه نجف

سائين 1336 ش ۾ پنهنجي ڪٽنب سان گڏجي نجف اشرف جو مختصر سفر ڪيو ۽ پنهنجا درس نجف اشرف جي نامور استادن جهڙوڪ: آيت الله سيد محسن حڪيم، سيد ابوالقاسم خوئي، سيد محمود شاهرودي، مرزا باقر زنجاني، ۽ مرزا حسن بجنوردي وٽ شروع ڪيا ليڪن سندس والد جي چاهت نه هجڻ ۽ اتي نه رهڻ جي ڪري مشهد واپس موٽي آيو (23) ۽ هڪ سال ٻيهر آيت الله ميلاني جي درس ۾ شريڪ ٿيو تنهن کان بعد ۾ 1337 ش ۾ پنهجي تعليم جاري رکڻ جي شوق سان حوزه علميه قم جو رخ ڪيو (24) ان ئي سال ۽ قم ڏانهن هجرت کان پهريان آيت الله محمد هادي ميلاني کيس روايت جي اجازت ڏني هئي (25)

حوزه قم

سيد علي خامنه اي قم ۾ آقا حسين بروجردي، امام خميني، شيخ مرتضى حائري يزدي، سيد محقق داماد، ۽ علامه طباطبائي وٽ تعليم حاصل ڪئي (26) قم ۾ گذاريل عرصي دوران سائين جو اڪثر وقت تحقيق، مطالعي ۽ تدريس ۾ گذرندو هيو

مشهد واپسي

آيت الله خامنه اي 1343 ش ۾ پنهنجي والد جي نابين ٿيڻ ڪري سندس مدد جي ضرورت سببان قم مان مشهد واپس ٿيو ۽ هڪ دفعو ٻيهر آيت الله ميلاني جي درس خارج ۾ شرڪت ڪرڻ لڳو جيڪو 1349 تائين جاري رهيو ۽ مشهد ۾ واپس ٿيڻ کان پوءِ سطح عالي (رسائل، مڪاسب، ۽ ڪفايه ) جي تدريس ۽ تفسير قرآن جا عمومي پروگرام ڪرڻ لڳو جن درسن ۾ نوجوانن جي اڪثريت خاص ڪري يونيورسٽيءَ جا شاگرد حاضر ٿيندا هيا (27) پنهنجي تفسير جي درسن ۾ اسلام جي فڪري بنيادن ۽ اسلامي نظريات کي قرآني آيتن جي روشني ۾ بيان ڪندو هيو ۽ گهرائي سان طاغوتي حڪومت سان مقابلي جو بنيادي فڪر اهڙي نموني سان بيان ڪندو هيو جو ان درس ۾ شرڪت ڪندڙ هر فرد چٽيءَ ريت اهو سمجھندو هيو ته هن ملڪ ۾ اسلامي قانون ۽ تعليمات تي مشتمل حڪومت اچڻ گھرجي. سندس تفسير جي اصلي هدفن منجھان، انقلاب اسلامي جو نظريو معاشري تائين پهچائڻ هيو .
1347 کان تفسير جو خصوصي درس فقط ديني طالبعلمن لاءِ پڻ شروع ڪيو جيڪو 1356 تائين سائين جي گرفتار ٿي ايران شهر ڏانهن جلا وطني تائين جاري رهيو (28) ۽ سائين جي تفسير جو درس جهموري اسلامي ايران جو صدر ٿيڻ کان پوءِ به جاري رهيو.

درس خارج جي تدريس

سائين 1369 کان وٺي فقه جو درس خارج پڻ شروع ڪيو ۽ هن مهل تائين باب جهاد، مڪاسب محرمه، قصاص، ۽ صلاة مسافر جو بحث ڪري چڪا آهن.

ادبي شخصيت

آيت الله خامنه اي شعر ۽ ادبيات جي ميدان سان به مانوس آهي ۽ هميشه رمان ۽ قصن جي مطالعي جو شوقين رهيو آهي دنيا جي معتبر رمانن ۽ قصن جو مطالعو ڪيو اٿائون رمان ۽ دنيا جي مشهور ليکڪن جي ادبي آثارن سان مطالعي جي چاهت ۽ مشرقي ۽ مغربي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي ڄاڻ جاري رهي ايستائين جو ڪڏهن ڪنهن ادبي ڪتاب يا شعر کي نقد پڻ ڪندا هيا يا ڪيترن ئي شاعرن، ليکڪن، ۽ پنهنجي زماني جي روشن فڪرن سان رابطي ۾ رهندا هيا. 
جنهن زماني ۾ مشهد ۾ رهندو هيو ڪجھ ادبي انجمنن ۾ جيڪي وڏن شاعرن جي موجودگي ۾ برپا ٿينديون هيون شرڪت ڪندا هيا ۽ انهن انجمنن ۾ شعرن جي نقد پڻ ڪندا هيا ، سائين جا پنهنجا به ڪجھ شعر چيل آهن ۽ هاڻي آخري سالن ۾ پنهنجي شاعري جو تخلص (امين) منتخب ڪيو اٿائون. 
سائين طرفان تاريخي ڪتابن جومطالعو هميشه جاري رهندڙ ڪم آهي، ۽ سائين هن زماني جي تاريخ (تاريخ معاصر) جي بحثن ۽ موضوعات تي مڪمل تسلط رکندڙ آهن (29)

2،2 ــ آثار

آيت الله خامنه اي پنهنجي تحقيقي ۽ تاليفي ڪم کي پنهنجي طالبعلمي جي زماني کان ئي شروع ڪيو ۽ پنهنجي استادن جي دروس کي لکيو (30) ۽ اسلامي انقلاب جي ڪاميابي کان پهريان ئي ڪجھ ڪتابن جي تاليف ۽ ترجمو پڻ ڪيو.

تاليفات ۽ تحقيقون

1ــ علم رجال جا اصلي چار ئي ڪتاب 
2ــ قرآن مجيد ۾ اسلامي فڪر جو بيان (طرح ڪلي انديشه اسلامي ايران) 
3ــ سچو سردار ( پيشواي صادق) 
4 ــ نماز جي حقيقت (زرفاي نماز)
5 ــ صبر 
6 ــ غير خدا جي عبوديت کان انڪار جو توحيدي روح ( روح توحيدي نفي عبوديت غير خدا)
7 ــ حوزه علميه قم جي تاريخي ۽ موجوده صورتحال جو بيان .

ترجمه

1ـ آينده در قلمرو اسلام ، ليکڪ : سيد قطب الدين 
2ــ صلح امام حسن پر شکوه ترين نرمش قهرمانانه ي تاريخ ليکڪ: شيخ راضي آل ياسين 
3 ــ تفسير في ظل القرآن، ليکڪ : سيد قطب الدين
4 ــ مسلمانان در نهضت آزادي هندوستان ليکڪ : عبد المنعم النمر
5 ــ ادعا نامه عليه تمدن غرب (ترجمو ۽ تحقيق ) 
ان کان علاوه سائين جا ڪيترائي نظريا جيڪي سائين جي گفتگو، لکت، پيغام، تقرير، خطبي، انٽريو، جي صورت ۾ بيان ٿيل آهن اهي ڪتاب يا سافٽ ويئر جي صورت ۾ مختلف عنوانن سان موضوعاتي صورت ۾ نشر ٿيل آهن ، جن منجھان ڪجھ ٻين زبانن ۾ پڻ ترجمو ٿيل آهن ۽ ائين ئي ڪيترا ئي پايان نامه، مقالا ۽ مختلف ڪتاب جيڪي سائين جي فڪر ۽ نظرئي کي بيان ڪندڙ آهن لکجي چڪا آهن ، ائين ئي سائين جي رهبري جي زماني ۾ بيان ٿيل ڪجھ بيانات ۽ لکتن کي ” حديث ولايت “ جي عنوان سان ڇاپيو ويو آهي.

3 ــ سياسي ۽ اجتماعي زندگي

3، 1 ــ انقلاب کان پهريان مقابلي واري زندگي

آيت الله خامنه اي جي خاندان جون تاريخي سياسي ــ مذهبي خدمتون ، سائين جي سياسي ــ مذهبي مقابلي واري تربيت جو سبب بڻيون ، سائين جي سياست ۾ شروعات جي ابتدا مشهد ۾ رهائش دوران سيد مجتبى نواب صفوي (مير لوجي) سان ڪيل ملاقات کان شروع ٿي جو خود سائين جي بقول انقلابي سوچ واري چڻنگ اتان ايجاد ٿي ،(31) سائين جي امام خميني سان پهرين ملاقات 1336 ش ۾ ٿي ، ليڪن سندس سياسي رخ پهريون ڀيرو ( لا يحه ي انجمنهاي ايالتي و ولايتي ) دوران واضح ٿيو (32)

آيت الله خامنه اي

جيئن ئي امام خميني جي سربراهي ۾ اسلامي انقلاب واري تحريڪ 1341 ۾ شروع ٿي ، ته سائين به مختلف ميدانن ۾ طاغوت سان مقابلي لاءِ سندرو ٻڌو، سائين انهن ابتدائي فردن منجھان هيو جن پنهنجي ڪاوشن ۽ انقلابي ڪوششن کي 15 خرداد 1342 واري قيام کان پهريان ئي شروع ڪيو هيو (33) 1341 جي بهمن مهيني ۾ ( لا يحه ي انجمنهاي ايالتي و ولايتي ) لاءِ ٿيل ريفرينڊم کان پوءِ ايت الله خامنه اي ۽ سندس ڀاءَ سيد محمد جي ذميوراي آيت الله محمد هادي ميلاني جي رپورٽ امام خميني تائين خط جي صورت ۾ ( جنهن ۾مشهد جي ماڻهن جي ان ريفرينڊم لاءِ ٿيل تياري جو احوال هئو) پهچائڻ هئي . (34)

پهرين گرفتاري (15 خرداد جي ڏينهن ۾ )

1342 ش ۾ محرم جي ويجھو ، امام خميني کيس معين ڪيو ته آيت الله ميلاني، ٻين عالمن ۽ مذهبي انجمنن تائين انقلاب جاري رکڻ ۽ ظالم پهلوي جي سازشن کان آگاهي جو پيغام پهچائي (35) امام خميني ان پيغام ۾ انقلاب جي واٽ کي جاري رکندي عالمن ۽ مولوين کان اها گھر ڪئي هئي ته ظالم پهلوي جي ظلمن کي بيان ڪندي مدرسه فيضيه جو واقعو منبرن تان بيان ڪيو وڃي (36) آيت الله خامنه اي به ان هدف جي پوراءَ ۽ امام خميني جي ڏسيل دڳ جي پيروي ڪندي بيرجند ـ جيڪو علمي خاندان جي ڪنٽرول ۾ هيو ــ جو راهي ٿيو ۽ اتي منبر ۽ مجلسن ۾ مدرسه فيضيه جي واقعي ۽ اسلامي ملڪن ۾ اسرائيلي جارحيت خلاف تقرير ڪئي (37) ان تقرير جي نتيجي ۾ سائين 12 خرداد 1342 ش ۾ يعني 7 محرم 1383 ق ۾ گرفتار ٿي مشهد جي جيل ۾ ويو (38) جيل مان آزادي کان پوءِ آيت الله ميلاني ساڻس ملاقات ڪئي (39) ان کان پوءِ آيت الله ميلاني جي گھر ۾ ٿيندڙ انقلاب اسلامي جي راھ جاري رکڻ وارين گڏجاڻين ۾ ــ جيڪي امام جي نظر بندي جي ڏينهن ۾ ــ برپا ٿينديون هيون ، شريڪ ٿي پنهنجي سياسي ڪاوشن کي جاري رکيو. (40) ان واقعي کان ٿورڙو پوءِ حوزه علميه قم موٽي آيو ۽ ڪجھ انقلابي عالمن جي مدد ۽ تعاون سان انقلابي واٽ ۽ سياسي مصروفيت کي ٻيهر شروع ڪيو (41) ۽ انهن انقلابي عالمن منجھان هيو جن 11 دي 1342 تي آيت الله سيد محمود طالقاني، مهدي بازرگاني ۽ يد الله سحابي ڏانهن جيڪي امام خميني جي حمايت جي جرم ۾ جيل ويل هيا ٽيليگرام موڪليو (42) ان ئي زماني ۾ حوزه علميه قم المقدسه ۾ موجود خراساني طالبعلمن، سائين جي رهنمائي ۾ امام خميني جي نظر بندي جي خلاف ، حسن علي منصور، ان زماني جي وزير اعظم ڏانهن مذمتي خط لکي، ان کي ورهايو ۽ ان کي نشر ڪندڙن منجھان سائين پاڻ ، ابوالقاسم خز علي، ۽ محمد عبايي خراساني هيا (43)

ٻيو ڀيرو گرفتاري ( انقلابي سفر)

سائين بهمن 1342 ش ۾ جيڪو رمضان 1380ق سان مليل هيو تبليغ ۽ انقلاب اسلامي جي مسئلن کي بيان ڪرڻ خاطر زاهدان جو راهي ٿيو (44) زاهدان جي مسجدن ۾ ڪيل تقريرن ۽ ماڻهن جي استقبال ظالم پهلوي کي ان ڳالھ تي مجبور ڪيو ته کيس گرفتار ڪري قزل قلعه ــ جيڪو ان زماني ۾ سياسي ماڻهن جو جيل هيو ــ ۾ بند ڪري (45) 14 اسفند 1342 تي آيت الله خامنه اي کي ان ڳالھ جو پابند رهڻ جي شرط سان ته تهران جي عدالتي احاطي کان ٻاهر نه ويندو، آزاد ڪيو ويو (46) ان کان بعد ۾ اسلامي انقلاب جي ڪاميابي تائين سائين جون مڙئي ڪوششون ايجنسين جي نظر رهيون

حوزه علميه قم جي يارهن عالمن جي ميٽنگ

آيت الله خامنه اي 1343 جي سرءُ جي موسم ۾ قم کان مشهد واپس موٽيو ۽ پنهنجي والد جي خدمت ڪرڻ سان گڏ پنهنجي علمي ۽ سياسي جدوجهد کي جاري رکيو (47) سائين به انهن عالمن جي زمري ۾ هيو جن امام خميني جي ترڪي ڏانهن جلا وطني کان ٿورڙو ئي پوءِ ان وقت جي حڪومت ــ امير عباس هويدا ــ ڏانهن 29 بهمن تي خط لکي ملڪ جي بگڙيل حالات ۽ امام خميني جي جلا وطني تي اعتراض ڪيو . (48) سيد علي خامنه اي، عبد الرحيم رباني شيرازي، علي فيض مشڪيني، ابراهيم اميني، مهدي حائري تهراني، حسين علي منتظري، احمد آذري قمي، علي قدوسي، اڪبر هاشمي رفسنجاني، سيد محمد خامنه اي ۽ محمد تقي مصباح يزدي (49) سان گڏ انهن يارهن عالمن ۾ شامل هيو جيڪي حوزه علميه قم کي مضبوط بڻائڻ ۽ اصلاح لاءِ گڏ ٿيا هيا، سندن جدوجهد فڪري ۽ عقيدتي هئي ۽ اها شي سندن ترقي جو سبب بڻي ۽ اهي عالم ان انقلاب جو اصل ۽ مغز جي حيثيت رکندڙ هيا، اهي سڀئي انقلاب جي راھ جي ان مرحلي ۾ ان نتيجي تي پهتا هيا ته تنظيم کان سواءِ ڪاميابي جا امڪان بلڪل گھٽ آهن ۽ تنظيم سبب ٿيندي جو ظالم پهلوي جي سازشن کان بچي سگھجي، ان گروھ امام خميني جي جلاوطني دوران انقلابي واٽ کي جاري رکڻ ۽ پروگرام ٺاهڻ جو ذمو کنيو، هي گروھ حوزه علميه قم جي مخفي گروهن منجھان مڙني کان پهريون گروھ هيو ، هن گروھ جي فعاليت 1354ش جي آخر ۾ ساواڪ (ايراني ايجنسي) وسيلي معلوم ٿي ، جنهن جي نتيجي ۾ ان جا ڪجھ رڪن گرفتار ۽ ڪجھ وري، جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو ايجنسين جي جاسوسي ۾ رهيا

جامعه مدرسين حوزه علميه قم جو بنياد رکڻ

ان مصروفيت سان گڏ هڪ ٻيو جلسو به منعقد ٿيو جنهن ۾ جامعه مدرسين جو بنياد رکيو ويو : اسان به انهن انسانن منجھان هيا سين جيڪي جامعه مدرسين جي پهرين پروگرامن ۾ ميمبر جي حيثيت ۾ شريڪ هيا سين، منهنجي خيال ۾ سائين هاشمي به هيو ... ۽ سائين علي مشڪيني، رباني شيرازي، ناصر مڪارم شيرازي ۽.. ڪجھ ٻيا به هيا جيڪي اسان کان عمر ۾ وڏا هيا اهي به شريڪ ٿيندا هيا (50) انهن گڏجاڻين ۾ ٿيندڙ فيصلن حوزه علميه قم جي فضا کي تبديل ڪري ڇڏيو جنهن سببان ، گڏجاڻي ۾ ميمبرن کان علاوه ٻيا ڪجھ جوان طالبعلم به شريڪ ٿيندا هياجنهن سببان حوزه علميه جي بند فضا کلي وئي.
آيت الله خامنه اي انهن ڏينهن ۾ مخفي طور تي ” آينده در قلمرو اسلام“ جو ترجمو ڪري ان کي چپرايو، ان ڪتاب ۾ ٻن اهم موضوعن : مغربي دٻاءَ ۽ ڪميونيزم جي پروپيگنڊائن ڏانهن اشارو ڪندي اسلام جي مستقبل ڏانهن اشارو ڪيو (51) ساواڪ ان ڪتاب تي پابندي مڙهي کيس ڇپائيندڙ ماڻهن کي گرفتار ڪيو ۽ آيت الله خامنه اي (ڪتاب جي مترجم) کي گرفتار يا نظر بند نه ڪري سگھيا (52) آيت الله خامنه اي ان زماني ۾ ڪجھ مدت تهران ۽ ڪرج ۾ پنهنجي مصروفيات کي جاري رکيو ، ليڪن ظالم حڪومت خلاف نه ڳالهائڻ جو واعدو نه ڏيڻ سببان سندس ڪرج ۾ موجود مصروفيتن تي پابندي مڙهي وئي ، ته پاڻ تهران جي مسجد امير المومنين ۾ نماز جماعت پڙهائڻ شروع ڪيائون.

ٽيون ڀيرو گرفتاري

1346 جي فروردين جي ابتدا ۾ آيت الله سيد حسن قمي طرفان مسجد گوهرشاد ۾ شاھ جي مخالفت ۾ ڪيل تقرير جي نتيجي ۾ ٿيل گرفتاري ۽ جلاوطني خلاف آيت الله خامنه اي، آيت الله ميلاني کان گھر ڪئي ته ان قدم تي اعتراض ڪري (53) اها ڳالھ سبب ٿي ته ساواڪ جا ايجنٽ اهو سمجھن ته سائين مشهد ۾ آهي ، تنهن ڪري کيس ان ئي سال جي 14 فروردين تي آيت الله شيخ مجتبا قزويني جي تشييع جنازه مان کيس گرفتار ڪيائون(54) سائين ان ئي سال جي 26 تير تي آزاد ٿيو ( 55) تهران ۾ آزاد ٿيڻ کان ٿورڙو ئي بعد ۾ سياسي قيدين سان ملاقات لاءِ ويو (56) 
آيت الله خامنه اي مختلف علائقن ۾ انقلابين سان رابطي ۾ رهندي، انقلابين کي ڪٺو ڪري سندن تربيت ڪندي، نئين نسل، خاص ڪري ديني طالبعلمن ۽ يونيورسٽي جي شاگردن کي اسلامي فڪر ، قرآن ۽ حديثن جي روشني ۾، مارڪس ازم، ۽ ليبرال ازم، ۽ ان جهڙن ٻين مادي فڪرن سان مقابلو ڪندي امام خميني جي بيان ڪيل انقلابي بنيادن کي بيان ڪندو رهيو، ۽ ظالم پهلوي سان مقابلي جي امڪان ۾ کوڙ ڪاميابيون حاصل ڪيون.
انقلاب جي گھڻن رخن تي نظر، امام خميني جي انقلاب جي معلوماتي نيٽ ورڪ کان آگاهي، وسيع ميدان ۾ منبر مان فائدو حاصل ڪرڻ، ۽ عمل ۾ اڳڀرو هجڻ ، سائين جي ڪاميابي جا ڪجھ سبب آهن 
9 شهريور 1347 ۾ جنوب خراسان ۾ آيل تباهي مچائيندڙ زلزلي کان پوءِ ڪجھ خراسان جا عالم آيت الله خامنه اي جي سرپرستيءَ ۾ امداد پهچائڻ ۽ زلزلي متاثرن جي مدد ڪرڻ لاءِ فردوس جا راهي ٿيا، سندس اهو قدم اتان جي مقامي ايجنسين جي مخالفت جو سبب بڻيو ، ليڪن وري به امداد پهچائڻ واري گروھ موثر نموني سان زلزلي کان متاثر ماڻهن جي مدد ڪئي. آيت الله خامنه اي جو ٻه مهينا اتي ترسڻ ۽ مدد پهچائڻ فردوس ۾ ان فرصت کي ايجاد ڪيو جو زلزلي متاثرن جي مشڪلات کي ويجھو کان ڄاڻين ۽ انهن سان مانوس ٿين ۽ مجلسن ۾ ۽ تقريرن ۾ جيڪي مختلف مذهبي انجمنن طرفان ٿينديون هيون، انقلاب اسلامي جي فڪر کي اتان جي ماڻهن تائين پهچائين، اهڙين ڪاوشن اتان جي شهري حڪومت ۽ خراسان جي ساواڪ کي اڀاريو ۽ فردوس ۾ رهڻ کي ختم ڪيو ويو (57) 
سائين ان ئي سال جي دي مهيني ۾ عتبات عاليات جي زيارت ۽ امام خميني سان ملاقات جو ارادو ڪيو ليڪن ساواڪ جي ممانعت ۽ روڪ جو سامنو ٿيس ۽ اها پابندي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي تائين جاري رهي ۽ سائين جي ملڪ مان نڪرڻ تي پابندي رهي (58)

ڇھ مهينا جيل ۾ رهڻ جو فيصلو

آيت الله خامنه اي کي انهن يارهن عالمن جي گروھ جو ميمبر هجڻ جي جرم (تهمت) سببان ڇهه مهينا جيل ۾ رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو. ڪيهان اخبار ۾ اها خبر ڇپجڻ ۽ آيت الله خامنه اي کي ٻيهر فتوى ٻڌائڻ لاءِ ڪورٽ ۾ پيش ٿيڻ جو چيو ويو ، سائين مشهد ۾ موجود ڪجھ عالمن سان صلاح کان پوءِ ڪورٽ ۾ حاضر نه ٿيو (59) سائين توڻي جو جاسوسن جي نظر ۾ هيو تڏهن به ڪجھ انقلابي عالمن جن منجھان: سيد محمود طالقاني، سيد محمد رضا سعيدي، محمد جواد باهنر، محمد رضا مهدوي ڪني، مرتضى مطهري، اڪبر هاشمي رفسنجاني ۽ فضل الله محلاتي سان مشهد ۽ تهران ۾ رابطي ۾ هوندو هيو ۽ مشهد ۾ رهائش هجڻ جي باوجود به تهران جي عالمن ۽ انقلابين واري گڏجاڻين ۾ حاضر ٿيندو هيو (60) ۽ ڪجھ عالمن سان گڏجاڻين کان پوءِ انقلابي عالمن کي مشهد جي ويجھو وارن ڳوٺن ۾ موڪلڻ جو بندو بست به ڪندو هيو (61) 
آيت الله خامنه اي انقلاب اسلامي کي عقيدتي نظر سان ڏسندي ماڻهن جي ان نظرئي موجب فڪري تربيت ڪندي پنهنجي انقلابي واٽ کي جاري رکيو، سائين ديني طالبعلمن لاءِ تفسير جا جلسا رکي پنهجي تقريرن ۾ شاگردن ۽ ٻين ماڻهن جي فڪر ۽ نظرئي کي مضبوط ڪندو رهيو سائين جو عقيدو هيو ته اسلامي اصول ثقافتي ڪوششن سان ممڪن آهن ۽ ماڻهن جي بيداري سندن آگاهي ۽ دانائي کان سواءِ ايجاد نه ٿيندي، روشن فڪري جو قصو يونيورسٽين ۾ اهم ترين ڪم سمجھيو ويندو هيو ، تنهنڪري ان ميدان ۾ به پنهنجيون علمي ڪاوشون جاري رکندي، ۽ انقلابي عالمن جي مدد سان 1348 ۾ اهڙا جلسا منعقد ڪندو رهيو (62)

حسينيه ارشاد ۽ مسجد جواد تهران ۾ ڪيل تقريرون

آيت الله خامنه اي ڪيترن ئي روشن فڪر ۽ انهن جي مشهور مرڪزن سان انقلاب جي ڪاوشن دوران رابطي ۾ هيو . سائين 1348 ۾ انقلاب جي واٽن کي موثر نموني بيان ڪرڻ خاطر ڪجھ فعال سياسي مرڪزن ۾ تقريرون ڪرڻ شروع ڪيون جن منجھان تهران جي حسينيه ارشاد ۽ مسجد جواد ۾ پڻ سائين کي دعوت ملي(63) سائين جون 1349 جي آخر ۾ حسينيه ارشاد ۾ ڪيل تقريرون جيڪي آيت الله مرتضى مطهري جي دعوت جي نتيجي ۾ بيان ڪيون ۽ پڻ اها تقرير جيڪا مسجد الجواد ۾ ڪئي، جيڪا انجمن اسلامي مهندسين جي دعوت تي ڪئي بي انتها موثر ۽ نوجوان نسل جي بيداري خاص ڪري يونيورسٽي جي شاگردن جي لاءِ انتهائي اهم هئي (64) آيت الله خامنه اي 1349 جي بهار ۾ اسلامي انقلاب کي جاري رکڻ ۽ عقيدتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ظالم پهلوي سان مقابلي ڪرڻ لاءِ ڪجھ جلسن جو سلسلو شروع ڪيو جن ۾ پنهنجي مقابلي ڪرڻ جا اصول جيڪي اسلامي جي عالمي آئيڊيالوجي جي عنوان سان شهيد مرتضى مطهري، سيد محمود حسن طالقاني، سيد ابوالفضل زنجاني، مهدي بازرگاني، اڪبر هاشمي رفسنجاني، يد الله سبحاني، عباس شيباني، ڪاظم سامي، جهڙن انسانن جي دعوت تي منعقد ڪيا ۽ اهو جلسن جو سلسلو اسلام جي عالمي آئيڊيالوجي جي تدوين تي ختم ٿيو (65)

چوٿون ڀيرو گرفتاري

1349 جي خرداد مهيني ۾ آيت الله سيد محسن حڪيم جي وفات کان پوءِ مرجعيت جو بحث جيڪو گذريل زماني ۾ آيت الله بروجردي جي رحلت کان پوءِ به بيان ٿيو هيو، واضح نموني سان معاشري ۾ بيان ٿيو . ان وچ ۾ آيت الله خامنه اي آيت الله حڪيم جي علمي ۽ فقهي مقام جي فضيلت کي بيان ڪندي سندس وفات تي ڪجھ عالمن ڏانهن موڪليل تسليت جي پيغام ۾ امام خميني جي مرجعيت کي مضبوط ڪرڻ ۽ اعلم ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون وٺڻ جي دعوت ڏني. انهن ئي ڏينهن ۾ ساواڪ طرفان 20 خرداد 1349 آيت الله سيد محمد رضا سعيدي ـ جيڪو مڙني کان وڌيڪ امام خميني جي فڪر کي نشر ڪرڻ وارو هيو ــ جي شهادت تي ڪوشش ڪئي ته ڪجھ ٻين انقلابي عالمن سان گڏجي ، ماڻهن جي نظرئي کي شهادت مٿان اعتراض جي صورت ۾ ايجاد ٿيل موقعي مان فائدو وٺندي انقلاب لاءِ فائدو ورتو. ان زماني ۾ پيش آيل واقعن کي بيان ڪيو جو ڪجھ ديني طالبعلمن امام خميني جي حمايت ۽ ظالم پهلوي تي تنقيد ڪندي ساواڪ جي ان شرمناڪ ڪم جي مذمت ڪئي (66) جنهن جي نتيجي ۾ اعتراضن جي وسيع ٿيڻ ۽ اختلاف پيدا ٿيڻ ڪري (67) مشهد جي ساواڪ کيس 2 مهر 1349 ۾ گرفتار ڪري ڪجھ مدت لشڪر خراسان واري جيل ۾ ــ مشهد جي ايجنسين جو اڪيلو جيل ــ رکيو.(68) 1391 ھ.ق جي محرم ۾ جيڪو اسفند 1349 ۾ آيو، توڻي جو آيت الله خامنه اي جو نالو پابندي مڙهيل عالمن جي فهرست ۾ هيو تڏهن به سائين انصار الحسين تهران ۾ تقريرون ڪيون (69) آيت الله خامنه اي 1350 ۾ آيت الله طالقاني جي دعوت تي تهران جي مسجد هدايت ۾ جيڪا يونيورسٽين ۽ انقلابي جوانن جو مرڪز هوندي هئي تقريون ڪيون (70)

1350 ۾ ٽي مرتبه گرفتاري

ايران جي 2500 ساله جشن تي امام خميني (71)طرفان لڳايل پابندي جي اعلان کان پوءِ ساواڪ، انقلابي عالمن جي چر پر تي شديد نظر رکي. تنهن ڪري 1350 جي مرداد ۾ مشهد جي ساواڪ سائين کي گھرائي ڪجھ مدت لاءِ لشڪر خراسان جي جيل ۾ رکيو (72) آزادي کان پوءِ به سائين پنهنجي ڪوششن کي جاري رکيو ۽ ان ئي سال ٻه ڀيرا ٻيهر به گرفتار ٿيو ، جنهن منجھان هڪ 1350 جي آبان مهيني ۾ ٿورڙي مدت لاءِ لشڪر خراسان جي جيل ۾ گرفتار ٿيو ۽ ٻيو دفعو 21 آذر تي اتان جي داخلي امن خراب ڪرڻ جي تهمت سببان ٽي مهينا جيل ۾ رهيو (73 )

پنهنجي درسي فعاليت کي تهران، مشهد ۽ نيشاپور ۾ جاري رکڻ

سائين آزادي کان پوءِ پنهنجي اجتماعي ــ سياسي ڪوششن کي وسيع ڪندي ڪيترائي ڀيرا انجمن انصار الحسين جي ٿيندڙ پروگرامن ۾ جيڪي تهران جي مسجد نارمڪ ۾ ٿيندا هيا، حاضر ٿي تقريرون ڪيون ۽ اتي ديني ۽ سياسي مسئلا بيان ڪيا. سندس درس ۽ تفسير جا پروگرام مدرسه ميرزا جعفر ، مسجد امام حسن عليه السلام ۽ مسجد قبله سان گڏ، مشهد ۾ پنهنجي گھر ۾ جاري رهيا . انهن پروگرامن ۾ شريڪ ٿيندڙ ڪاليج ۽ يونيورسٽين جا شاگرد ۽ جوان طالبعلم ۽ ملڪ جي مختلف علائقن مان آيل ماڻهن جا گروھ هوندا هيا. سائين کين اسلام جي انقلابي ۽ سياسي فڪر کان آگاھ ڪندو هيو ، انهن پروگرامن ۾ شريڪ ڪيترا ئي جوان ملڪ جي مختلف علائقن ۾ انقلاب جي اوج واري زماني ۾ ماڻهن تائين اهو پيغام پهچائيندا رهيا ، سائين جي پروگرامن جي رپورٽ ڪيترا ئي ڀيرا ايجنسين وٽ پهتي ۽ ساواڪ جي نگاھ ۾ آيت الله خامنه اي انهن روشن فڪر ۽ حوزه علميه جي انقلابي عالمن ۾ شمار ٿيندو هيو جيڪي جوانن ۽ شاگردن سان رابطي ۾ هجڻ سان گڏ امام خميني جي انقلابي نظريات کي رواج ڏيندڙ ۽ اهو چاهيندڙ هيا ته ديني طالبعلمن کي سياسي ۽ اجتماعي مسئلن کان با خبر ڪجي. (74) 
آيت الله خامنه اي 1352 جي فروردين مهيني ۾ تبليغ لاءِ نيشاپور جو رخ ڪيو ۽ ان شهر جي مسجدن ۾ اصول عقايد جي پروگرامن کي جيڪي هفتي ۾ هڪ دفعو اڱاري جي ڏينهن منعقد ٿيندا هيا، شروع ڪيو (75) 1352 جي خرداد مهيني ۾ ساواڪ سائين جي تفسير واري درس تي جيڪو مسجد امام حسن عسڪري عليه السلام ۽ سندس گھر ۾ ٿيندو هيو ، پابندي مڙهي. (76) آيت الله خامنه اي ان ئي سال جي آذر مهيني ۾ پنهنجي تفسير جو درس مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي ان مسجد ڏانهن منتقل ڪيو ۽ ان مسجد کي شاگردن ۽ طالبعلمن جي مصروفيتن جو مرڪز بڻائي ڇڏيو (77) مشهد جي ساواڪ سندس وسيع سياسي مصروفيتن کان ڊڄندي کيس ان مسجد ۾ جماعت سان نماز پڙهائڻ کان منع ڪري ڇڏيو(78)

ڇهون ڀيرو گرفتاري، جيل جو مشڪل ترين مرحلو

1353 جي آبان مهيني ۾ آيت الله محمد مفتح جي دعوت تي جيڪو تهران جي مسجد جاويد جو پيش نماز هيو ۽ ان زماني ۾ سندس تقرير ڪرڻ تي پابندي به هئي، تڏهن به اتي خطاب ڪيو ، جنهن جي نتيجي ۾ ساواڪ آيت الله مفتح کي گرفتار ڪري مسجد جاويد کي انقلاب جو هڪ اهم مرڪز قرار ڏيندي سيل ڪري ڇڏيو(79) ان کان پوءِ ان ئي سال جي آزر مهيني ۾ آيت الله خامنه اي جي گھر تي ڇاپو هڻي گھر جي تلاشي ورتي. جنهن جو سبب سائين جو اهو نظريو هيو جيڪو سائين هڪ خصوصي ميٽنگ ۾ بيان ڪيو ته انقلاب جي واٽ کي مضبوط بنائي ترقي ڏيارڻ ۽ موقعن مان وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ هڪ ڪاميٽي جوڙڻ گھرجي، 080) آخرڪار آيت الله خامنه اي کي 1353 جي دي مهيني ۾ ڇهون ڀيرو گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران جي ( ڪميته مشترڪه ضد خرابڪاري) ملڪ خلاف بغاوت ڪندڙن جي جيل ۾ رکيو ويو (81) جو خود سائين جي بقول: اتي جيل جي مشڪل ترين ۽ سخت ترين مرحلي جو تجربو ڪيو ، اتي ڪنهن سان به ملاقات جي اجازت نه هئي ۽ سندس جيل جي جڳھ ۽ حالت جي خبر سائين جي گھر وران کي به نه هئي. (82)

جلاوطني جو سبب ٿيندڙ مصروفيتون

هو ٻه شهريور 1354 تي جيل مان آزاد ٿو ، ليڪن ايجنسين جي ماڻهن جي نظر ۾ هيو، ۽ سائين جي جماعت سان نماز پڙهائڻ ، درس ڏيڻ ۽ تفسير وارا پروگرام ڪرڻ تي پابندي مڙهيل هئي (83) ليڪن سائين پاڻ تي لڳل سڀني سياسي پابندين جي باوجود به پنهنجي تفسير جي پروگرامن ۽ پنهنجي انقلابي مصروفيتن کي مخفي طور تي جاري رکيو ۽ طالبعلمن کي امام خميني جو شهريو ڏيڻ به شروع ڪيو (84)
۽ ان سال جي آخر ۾ مخفي طور تي پنهنجي ڪتاب ”طرح ڪلي انديشه اسلامي در قرآن “ کي فرضي نالي سيد علي حسيني سان شايع ڪيو. ۽ 1355 جي خرداد مهيني ۾ قوچان ۾ آيل ٻوڏ سببان هڪ گروھ جوڙيو جيڪو مشهد مان ماڻهن جي مدد ڪرڻ لاءِ ٻوڏ متاثرين وٽ پهتو ۽ ان شهر جي مدرسه عوضيه ۾ پنهنجو مرڪز ٺاهي ماڻهن جي مدد ڪئي. (85) 
ساواڪ جي ريڪارڊ ۾ آيت الله سيد خامنه اي ۽ سندس والد جون سياسي ڪوششون جيڪي 1355 جي خرداد مهيني جي آخر ۾ امام خميني ۽ اسلامي انقلاب جي حمايت ۾ هيون، درج ٿيل آهن آيت الله خامنه اي 1396 ھ.ق (دي 1355) جي محرم ۾ ظالم شاھ خلاف هڪ تقرير ڪئي ۽ نوجوانن جي فڪري ۽ ثقافتي پروگرامن کي پڻ شروع ڪيو، ان سان گڏ تهران جي عالمن ۽ انقلابين جي پروگرامن ۾ شريڪ ٿي انقلابي ڪم کي شدت عطا ڪئي (87) جڏهن ته ٻي پاسي کان ساواڪ به اها ڪوشش ڪري رهي هئي ته سائين جي خلاف ثبوت هٿ ڪرڻ سان گڏ ٻين انقلابي عالمن جو پتو لڳائڻ لاءِ اهڙن پروگرامن جو پتو لڳائجي (88) 29 خرداد تي علي شريعتي جي وفات تي جيڪا لنڊن ۾ ٿي آيت الله خامنه اي ان جي ياد ۾ ڪيل مجلس ۽ مراسم ۾ شريڪ ٿيو ، اهو شريڪ ٿيڻ، شريعتي ۽ سندس والد سان پراڻا واسطا هجڻ کي ظاهر ڪن ٿا (89)

ايرانشهر ڏانهن جلاوطني

نجف ۾ آيت الله سيد مصطفى خميني جي رحلت کان پوءِ جيڪا 1356 جي آبان جي ابتدا ۾ واقع ٿي ، آيت الله خامنه اي ۽ ڪجھ ٻين انقلابين سائين جي ايصال ثواب لاءِ 6 آبان تي مسجد ملا قاسم ۾ هڪ پروگرام منعقد ڪيو (90) انهن ئي ڏينهن ۾ مشهد جي ڪجھ عالمن امام خميني ڏانهن هڪ تسليتي پيغام به موڪليو (91) آيت الله سيد مصطفى خميني جي رحلت ۽ ان کان پوءِ پيش ايندڙ تبديلين جي ڪري، اسلامي انقلاب جي تحريڪ پنهنجي آخري مرحلن ۾ داخل ٿي ۽ ان انقلاب جي ڪاميابي لاءِ ڪوششون تيز ٿي ويون. ظالم پهلوي به انهن ڪوششن جي تيز ٿيڻ جي نتيجي ۾، کليل سياسي فضا جو نعرو هڻڻ جي باوجود به انقلابي عالمن جي ڪوششن کي نابود ڪرڻ ۽ کين محدود ڪرڻ واري سياست کي اپنائيندي ، اهم انقلابي عالمن جي جلا وطني جو حڪم ڏنو ، جن ۾ آيت الله خامنه اي به شامل هيو کيس مشهد جي اجتماعي امنيت واري اداري ٽن سالن لاءِ ايرانشهر جلاوطني جو حڪم جاري ڪيو(92) ۽ ساواڪ جي ايجنٽن 23 آذر 1356 تي سندس گھر تي ڪاھ ڪري کيس گرفتار ڪيو ۽ ايرانشهر منتقل ڪيو ، ظالم حڪومت جي ان ڪم جو مقصد کيس ماڻهن ۽ انقلابي عالمن سان رابطي کان ڪٽڻ هيو، جنهن جي نتيجي ۾ انقلاب جي واٽ ۽ حڪومت خلاف ڪم ڪرڻ کان رڪجي وڃي (93) ليڪن سائين اهل سنت سان رابطي ۾ رهڻ ڪري اتان جي ماڻهن ۾ مشهور ٿي ويو ۽ ايرانشهر ۾ سندس ڪيترائي عقيدتمند پيدا ٿي ويا ۽ سائين ان موقعي مان فائدو وٺندي انقلاب جي پيغام کي ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ وسندڙن تائين پهچايو (94) ايرنشهر جي مسجد آل رسول ۾ ڪيل تقريرون ۽ اتان جي انقلابي عالمن جي سائين وٽ اچ وڃ ، اتان جي ايجنسي کي مجبور ڪيو ته سائين جي مصروفيتن کي محدود ڪندي ماڻهن جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ ايجاد ڪئي وڃي. (95) 
19 فروردين 1357 تي يزد ۾ ٿيل قتل عام جي نتيجي ۾ سائين، آيت الله محمد صدوقي ڏانهن هڪ خط لکيو جنهن ۾ ظالم پهلوي جي ان غير انساني حرڪت جي مذمت ڪندي ماڻهن کي انقلابي واٽ جاري رکڻ جو شوق ڏياريو ۽ انهن شهيدن جي ياد کي بافضيلت سمجھيو (96) اهو خط هڪ اعلان جي صورت ۾ سڄي ملڪ ۾ تقسيم ڪيو ويو (97) 
11 تير 1357 تي ايرانشهر ۾ آيل ٻوڏ اهو موقعو فراهم ڪيو ته آيت الله خامنه اي پنهنجي گذشته تجربن جي بنياد تي امدادي گروھ جي سربراهي پنهنجي ڪلهن تي کڻي. ۽ سائين مختلف شهرن جي عالمن، خاص ڪري يزد ۽ مشهد جي عالمن سان رابطي ۾ رهندي ايرانشهر جي ماڻهن جي مدد لاءِ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان امداد گڏ ڪري ٻوڏ متاثرين ۾ تقسيم ڪئي (98) آيت الله خامنه اي جلا وطني دوران به انقلابي ۽ پهرين جوڙ جي عالمن سان رابطو برقرار رکيو ۽ مسلسل اسلامي انقلاب بابت انهن سان تحريري رابطي ۾ رهيو ، ۽ ان طريقي سان ڪيترن ئي واقعن ۽ حادثن سان رابطي ۾ رهندي خط لکڻ وسيلي پنهنجي ارادن کي عالمن جي محفل تائين پهچائيندو رهيو .

جيرفت ڏانهن جلا وطني

انقلاب اسلامي جي اوج تي پهچڻ سببان ماھ رمضان جي ويجھو هجڻ ڪري 28 شعبان 1398 ھ.ق (28 تير 1357) حوزه علميه مشهد جي ڪجھ طالبعلمن آيت الله خامنه اي جي جلاوطني تي اعتراض ڪندي اها گهر ڪئي ته سائين کي واپس مشهد آندو وڃي، جيڪو اتان جي انتظاميه جي رڪاوٽن جي ور چڙهيو هئو (99) آيت الله خامنه اي جي انقلابي فعاليتن جي وسيع ٿيڻ ۽ ماڻهن سان رابطي ۾ رهي کين انقلابي واٽ جو راهي بڻائڻ ۽ ايرانشهر ۾ ۾ ڪيل ڪاوشون هڪ طرف ته ٻي پاسي وري هر روز ماڻهن ۾ مقبوليت ۽ رابطي جو وڌڻ، سبب بڻيو جو اتان جون ايجنسيون مجبور ٿيون ته سائين جي جلاوطني جي جڳھ جيرفت منتقل ڪن جيڪو ايرانشهر جي نسبت ڏورانهون ۽ وڌيڪ محدويت رکندڙ شهر هيو ، تنهن ڪري 22 مرداد تي کيس جيرفت منتقل ڪيائون (100) آيت الله خامنه اي جي سياسي ويڙھ اتي به نه رڪي ۽ ان شهر ۾ داخل ٿيڻ سان ئي اتان جي جامع مسجد ۾ پهلوي حڪومت جي خلاف ڳالهائڻ شروع ڪيائون، سائين جي تقريرن منجھان هڪ جيڪا 15 شهريور 1357 تي ڪئي هئائون اها ماڻهن جي احتجاج ۽ مظاهري ڪرڻ سان گڏ انقلابي نعرن جي گونج تي ختم ٿي (101) اهو واقعو تڏهن پيش آيو جو اڃا ننڍن شهرن ۾ مظاهري ۽ ريلين جي شروعات نه ٿي هئي ، سائين جو شمار انهن جلاوطني وارن عالمن ۾ هيو جن آيت الله سيد عبد الحسين دستغيب ڏانهن لکيل خط وسيلي، ملڪي حالات ، شيراز، مشهد، اصفهان ۽ جهرم ۾ ڪيل پهلوي جي ظلمن کي اسلامي انقلاب جاري رکڻ ۽ پهلوي جي حڪومت جو تختو الٽو ڪرڻ جا طريقا ڏسيا هيا (102) سائين ان زماني ۾ ڪهنوج جو راهي ٿيو ، ۽ اتي ظالم حڪومت خلاف عظيم الشان تقرير ڪئي. (103)

مشهد ڏانهن واپسي

ماڻهن جي ويڙهاند جي ڦهلجڻ ۽ ظالم حڪومت جي بنيادن جي ڪمزوري ۽ انقلابي واٽ کي نه روڪي سگھڻ کان پوءِ ، آيت الله خامنه اي پهرين مهر 1357 تي جيرفت کان مشهد موٽي آيو ۽ اتي پنهنجي مصروفيتن کي انقلابي امورن ۽ ويڙھ جي طريقي ۾ شدت ۽ انقلاب جي ٻين مسئلن ۾ جاري رکيو (104) امام خميني جي فرانس ۾ رهائش واري زماني ۾ سائين ڏانهن مشهد جي ڪجھ ٻين عالمن سان گڏ موڪليل پيغام ۾ امام جي فرانس ۾ عارضي رهائش کي اميدن جي موج اچڻ ۽ ماڻهن جي دلين ۾ ارادن جي مضبوطي ۽ ماڻهن جي دل ۾ مقام ٺهڻ سان گڏ ايران جي مسلمانن جي نجات لاءِ امام جي مضبوط ۽ پختي ارادي کي بيان ڪندي ، کائنس انقلاب کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ضروري حڪمن جي گھر ڪئي ، ۽ آخر ۾ امام خميني جي ايران ڏانهن واپسي جي گھر ڪئي. (105) 
آيت الله خامنه اي جي انقلابي ويڙھ مشهد ۾ ٿورڙي عرصي ۾ تمام گھڻي جلدي سان شروع ٿي ، ۽ انقلابي ڪمن کي جاري رکڻ سان گڏ ماڻهن جي احتجاجن ۾ ظالم حڪومت خلاف تقريون ڪندي مشهد جي اجتماعن ۾ ماڻهن کي بيدار ڪندو رهيو (106) ان سان گڏ هو امام جي گھر وارن ۽ ٻين انقلابين سان هميشه رابطي ۾ رهندو هيو ، ان رابطي جي ڪري ئي هيو جو سيد احمد خميني 10 آبان 1357 تي پئرس منجھان آيت الله صدوقي سان رابطو ڪيو ۽ امام خميني طرفان ساڻس ۽ آيت الله خامنه اي سان ملاقات جو ارادو ظاهر ڪيو (107) آيت الله خامنه اي جو شمار انهن عالمن منجھان هيو جن سعد آباد مشهد جي گرائونڊ ۾ هڪ وڏي ميڙ ۾ امام خميني جي واپسي ۽ اسلامي حڪومت جي ايجاد ٿيڻ جي گهر ڪئي هئي (108) آبان جي آخري ڏهاڙن ۾سيد عبد الڪريم هاشمي نجاد سان گڏجي قوچان، شيراون ۽ بجنورد جهڙن شهرن ۾ جلسا منعقد ڪري انقلابي واٽ کي مضبوط بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ، آيت الله خامنه اي جي هر روز وڌيڪ مصروفيتن ۽ مشهد ۾ مقبوليت ، ظالم پهلوي شاھ جي ايجنسين کي مجبور ڪيو ته کيس ٻيهر گرفتار ڪن ، ۽ ساواڪ جي رپورٽن ۾ آيت الله خامنه اي جو نالو مشهد جي انهن انقلابين ۾ شامل آهي جيڪي مشهد ۾ انقلاب جا پرچمدار ۽ اهم انسان هيا (109)

1357 ۾ امام رضا عليه السلام جي حرم ۾ عاشور جي ڪيل تقرير

سائين 19 ۽ 20 آذر 1357 تي جيڪو نو ۽ ڏھ محرم جو ڏينهن هيو مشهد جي وڏي اجتماع ۾ عاليشان پر جوش تقرير ڪئي ۽ شب عاشور جو خطبو امام رضا عليه السلام جي حرم مطهر ۾ امام خميني جي نالي سان پڙهيو ۽ ان عمل وسيلي پهلوي حڪومت جي رسمي تابوت کي جيڪو ان کان پهريان تائين مخصوص صورت ۾ يا محمد رضا پهلوي لاءِ دعا سان شروع ٿيندو هيو، ختم ڪري ڇڏيو (110) ۽ ائين ئي عاشور جي ڏينهن به ماڻهن جي عظيم مظاهري ۾ مشهد جي ماڻهن جو ساٿ ڏيندي اتي عظيم الشان تقرير ڪئي (111) سائين جو شمار انهن عالمن ۾ هيو جن 24 آذر تي ظالم پهلوي جي ڪارندن هٿان شاهرضاي مشهد اسپتال ۾ ( هاڻوڪي بيمارستان امام رضا عليه السلام ) تي ٿيندڙ حملي خلاف، اتي اسپتال ۾ رهڻ جو پروگرام ٻڌايو (112) سائين جي پيروي ڪندي مشهد جا ڪيترائي ماڻهو اچي ساڻس مليا ۽ اتي رهندڙن ۾ شامل ٿيا (113) اتي ڌرڻو هڻندڙن هڪ بيان وسيلي پهلوي حڪومت جي ظلمن جا داستان بيان ڪندي ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جي گهر ڪئي (114) ۽ پهلوي حڪومت جي خاتمي ۽ امام خميني جي واپسي جي تاڪيد ڪئي .سائين جن جي ان قدم وسيع نتيجا ڏنا ۽ ڪيترائي بيان سندن حمايت ۾ سڄي ايران ۾ ورهايا ويا (115)

9 دي 1357 تي مشهد ۾ مظاهرو

آيت الله خامنه اي 9 دي 1357 تي مشهد جي ڪجھ ٻين انقلابي عالمن سان گڏجي مڙني کان اڳ ۾ خراسان جي صوبائي اداري جي ڪارڪنن جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪجھ ماڻهن کي پاڻ سان گڏ ڪري صوبائي اداري جي بلڊنگ ڏانهن حرڪت ڪئي، ليڪن سائين جي صلح آميز ڪوششن جي باوجود به اتان جي پوليس (نيروي انتظامي) ماڻهن مٿان آنسو گيس استعمال ڪيو جنهن جي نتيجي ۾ مظاهرو ڪندڙ روڊن تي نڪري آيا ۽ ڪجھ حڪومتي ادارن ۽ بلڊنگين کي باھ ڏئي ڇڏي، ان واقعي واري رات مشهد جا عالم جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو هڪ ميٽنگ ڪري اها ڪوشش ڪئي ته اختلاف ۽ وڌيڪ قتل عام تي ڪنٽرول ڪجي ، ليڪن ظالم پهلوي جي ڪارندن مظاهري ڪندڙن جو قتل عام ڪري ، 10 دي آچر جي ڏينهن 1357 کي خوني ڏينهن بڻايو (116) نتيجي ۾ آيت الله خامنه اي ڪجھ انقلابي عالمن سان گڏجي ان واقعي جي مذمت ڪئي ۽ انقلاب اسلامي جي واٽ کي جاري رکڻ جو اعلان ڪيو (117)

شواراي انقلاب جو ميمبر ٿيڻ

پهلوي حڪومت جي جلدي نابود ٿيڻ ۽ اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جا آثار ظاهر ٿيڻ سان، امام خميني 22 دي 1357 تي شوراي انقلاب اسلامي ٺاهڻ جو دستور صادر ڪيو (118) آيت الله خامنه اي جيڪو امام جي طرفان ان شورى جو ميمبر معين ٿيو هيو، مشهد ۾ ٿيندڙ انقلابي تحريڪ ۾ موثر ڪردار هوندي به ان شهر کي خدا حافظ ڪري دي مهيني جي آخري ڏينهن ۾ تهران آيو ۽ مدرسه رفاه ۾ رهڻ شروع ڪيو ۽ ٻين انقلابي عالمن، خاص ڪري آيت الله بهشتي ۽ شهيد مطهري ۽ مفتح سان گڏجي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي جي آخري مرحلن جا پروگرام ۽ آئنده لاءِ لائحه عمل ۾ اهم ذميوارين کي پنهنجي ڪلهن تي کنيو (119) شوراي انقلاب اسلامي جي طرفان امام خميني جي استقبال جي ڪاميٽي (120) جڙڻ کان پوءِ تبليغاتي ڪاميٽي جي ذميواري سائين پنهنجي ڪلهن تي کنئي

مسجد دانشگاھ تهران ۾ ڌرڻو

بختيار جي حڪم تحت ملڪ جا ايئر پورٽ بند ڪرڻ ۽ امام خميني جي ايران واپسي ۾ رڪاوٽ وجھڻ جي اعلان کان پوءِ، آيت الله خامنه اي، آيت الله بهشتي ۽ ڪجھ ٻين انقلابي سربراهن سان گڏجي ان عمل تي اعتراض ڪندي دانشگاھ تهران جي مسجد ۾ عظيم الشان ڌرڻو برپا ڪيو جيڪو ٻين عالمن ۽ يونيورسٽين جي شاگردن جي ملحق ٿيڻ ڪري وڏي ميڙ ۾ تبديل ٿي ويو (121) ان ڌرڻي جي شروعات کان هڪ رات پهريان آيت الله بهشتي، بهشت زهرا ۾ تقرير ڪئي ۽ آيت الله خامنه اي پنهنجي طرفان تيار ڪيل قراردادون ماڻهن جي سامهون پيش ڪيون، جنهن سببان ٻي ڏينهن تي ٿيندڙ ڏرڻي وارو پروگرام حتمي ٿي ويو، آيت الله خامنه اي ان ڌرڻي دوران هڪ ڪاميٽي جوڙي انهن انقلابي عالمن سان مشورت ڪندي ڪيترائي ڪم انجام ڏنا جن منجھان تقريرون، اعلان شايع ڪرائڻ ۽ تحصن جي نالي سان هڪ اخبار شايع ڪرڻ هيو (122) ڌرڻي ۾ ويٺلن اٺين بهمن تي هڪ اعلان صادر ڪندي اها تاڪيد ڪئي ته امام خميني لاءِ ايئر پورٽ کولڻ تائين ڌرڻو جاري رهندو (123) ۽ اهو ڌرڻو 12 بهمن جي صبح تائين جاري رهيو (124) ۽ دانشگاه تهران جي مسجد کي انقلاب جي راھ جو اهم ترين مرڪز بڻائي ڇڏيو.
12 بهمن 1357 جي تاريخي ڏينهن تي امام خميني جي وطن واپسيءَ وارين عظيم گھڙين ۾ آيت الله خامنه اي ٻين انقلابي عالمن، روحانين ۽ انقلابي ماڻهن سان گڏجي ، امام خميني جي استقبال لاءِ مهر آباد جي ايئر پورٽ جو رخ ڪيو، ۽ دهه فجر انقلاب اسلامي دوران مسلسل امام خميني سان گڏ رهيو ۽ ڪيترن ئي امور ۾ امام کي مشورا ڏيندو رهيو ۽ ان سان گڏ دفتر امام خميني جي تبليغات جو مسئول ٿي داخلي دشمنن جي پروپيگنڊائن ۽ اسلامي حڪومت جي اندروني ۽ بيروني دشمنن ۽ موقعي جي تلاش ۾ رهندڙ گروهن جي چالن کي ناڪام ڪرڻ سان گڏ مختلف سياسي خبرون بيان ڪندي ” امام“ جي نالي سان هڪ اخبار نشر ڪرڻ جو ذمو کنيو ، جنهن ۾ پاڻ به ڪيترائي مقالا لکي شايع ڪيا (125)

3 ،2 انقلاب اسلامي جو پهريون ڏهاڪو (بهمن 1357 ــ خرداد 1368)

3 ، 2، 1 سياسي مصروفيتون

شوراي انقلاب

آيت الله خامنه اي طرفان جهموري اسلامي جي نظام جي مضبوطي لاءِ کنيل ابتدائي اهم قدمن منجھان هڪ شوراي انقلاب ۾ ميمبر ٿي مصروفيت انجام ڏيڻ هئو ، هي شورا امام خميني جي فرانس ڏانهن هجرت کانپوءِ (1357 ۾ انقلاب اسلامي جي ڪاميابي جي آثار ظاهر ٿيڻ ۽ نهضت اسلامي جي انقلابي مرحلن ۾ داخل ٿيڻ مهل امام خميني جي فرمان تحت آبان جي ابتدا ۾ جڙي. جنهن جا ميمبر امام خميني جي ذريعي وقفي وقفي سان منتخب ٿيندا رهيا ، ليڪن مختلف شين کي نظر ۾ رکندي رسمي طور تي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي جي ويجھو 22 دي 1357 تي اعلان ٿيو.(126) ان شورى جا پهريان ميمبر شهيد مرتضى مطهري، سيد محمد حسيني بهشتي، سيد عبد الڪريم موسوي اردبيلي، محمد رضا مهدوي ڪني، سيد علي خامنه اي، محمد جواد باهنر ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني هيا ۽ اڳتي هلي ٻيا افراد به شورى جا ميمبر بڻيا (127) آيت الله خامنه اي دي جي آخر ۾ ان شورى جي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪئي (128) ان زماني ۾ شورى، انقلاب جي راھ ۾ ٿيندڙ فيصلن ۾ اهم ذميواريون ادا ڪيون، جن منجھان پهلوي حڪومت ۽ ٻاهرين ملڪن جي نمائندن جن منجھان آمريڪا به هيو، سان مذاڪره ڪرڻ ۽ امام خميني جي استقبال واري ڪاميٽي جوڙڻ هيو (129) شوراي انقلاب جو هڪ ٻيو اهم قدم جيڪو انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان پهريان هيو ، مهدي بازرگاني کي امام خميني واري حڪومت جو وقتي سربراھ معين ڪرڻ هيو (130) 
انقلاب جي ڪاميابي کان پوءِ شوراي انقلاب جي مٿان جيڪا ذميواري رکي وئي اها قوه مقننه جي غير موجودگي ۾ قانون ٺاهڻ ، قوه مجريه جي ڪجھ ڪمن جي جوڙ جڪ ۽ 1358 جي تير مهيني ۾ شوراي انقلاب ۽ وقتي حڪومت جي ملي وڃڻ ۽ وقتي حڪومت جي استعفى کان پوءِ جيڪا 14 آبان 1358 تي واقع ٿي سندس اصلي ذميوارين سان گڏ ، مشڪلات کي حل ڪرڻ ۽ نئين انقلاب اسلامي لاءِ پيش ايندڙ چئلجن ۽ بحرانن ۾ امام سان مشاور بڻجي رهڻ پڻ هيو (131) شوراي انقلاب ۾ ٿيندڙ تبديلين ۽ چار دفعا ان جي ميمبرن ۾ ايندڙ تبديلين جي باوجود به سندس مصروفيتن جي آخر تائين جيڪا 29 تير 1359 تائين جاري رهي آيت الله خامنه اي ان شورى جو مسقتل ۽ ثابت ميمبر رهيو (132) ليبرال ازم جي نظرين جي مقابلي ۾ اچڻ، انقلاب اسلامي جي مخالفن جي فوج ۾ اچڻ بابت مسلسل خطرا بيان ڪرڻ ۽ ملڪ جي ثقافت ۽ حزب توده ايران جي ٽوڙڻ لاءِ ان شورى ۾ پيش ڪيل نظريا به انتهائي اهم هئا (133) سائين جو عقيدو هيو ته شواراي انقلاب اسلامي ۾ معاشري جي مختلف طبقن جا ماڻهو موجود هجن (134) ڪردستان، سيستان، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن ۾ ملڪي وحدت جي ضرورت به شورى ۾ سائين جي نظر جو مرڪز رهيا، جنهن بابت سائين جو عقيدو هي هيو ته وقتي حڪومت ڪردستان جي مسئلي ۾ ڪمزوري ظاهر ڪئي آهي جنهن کي مختلف نمونن سان حل ڪجي ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ اهڙي صورتحال پيدا ٿيڻ کان پرهيز ڪجي(135) سيستان ۽ بلوچستان جيڪي سندس جلاوطني جي زماني ۾ تجربي هيٺ رهيا ۽ اتان جي سياسي ، اجتماعي ۽ اقتصادي حالات کان با خبر هجڻ ڪري ان علائقي جي معيشتي ۽ اقتصادي ترقي جي تاڪيد به ڪندو رهيو (136) جنهن بابت 9 فروردين 1358 تي امام خميني جي طرفان اها ذميواري مليس ته هڪ ڪاميٽي جي سربراهي ڪندي ان علائقي جو دورو ڪري ته جيئن ان علائقي جي ماڻهن جي چاهتن ۽ مشڪلات کان با خبر ٿي رپورٽ تيار ڪري (137) ان سفر دوران بيان ٿيل ذميواري سان گڏ اتان جي ڪجھ مقامي سربراهن۽ موثر شخصيتن سان ملاقاتون ڪري جهموري اسلامي ايران جي سياست انهن آڏو واضح ڪيائون .
انقلاب اسلامي کي مضبوط بنائيندڙ گروهن جي تشڪيل، جهڙوڪ سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، ۽ جهاد سازندگي سائين جي ٻين اصولي ارادن منجھان هئا جيڪي شوراي انقلاب ۾ پيش ڪيائون (138)

شهيد چمران جي مدد

وقتي حڪومت ۽ شوراي انقلاب جي ملي وڃڻ سان جيڪو 1358 جي تير جي آخر ۾ واقع ٿيو، ان شورى جا ڪجھ رڪن ان شورى مان نڪري حساس وزارتن جا راهي ٿيا جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو جيڪو معاونت امور انقلاب وزارت دفاع لاءِ منتخب ٿيو ان سال شهيد چمران وزير دفاع هيو (139) ائين ئي شوراي انقلاب ۽ وقتي حڪومت جي هڪ ٿيڻ سان جيڪو اثر قوه مجريه تي وڌيڪ توجه ڏيڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو سائين وزراي امنيتي ڪاميٽي جو ميمبر ٿيو، جنهن جو مقصد مڙني انتظامي، جنگي، امنيتي امورن جي سرپرستي ۽ ذميواري هئي جن منجھان گنبد، ڪردستان ۽ خوزستان ۽ ضد انقلاب واري گروهن سان مقابلي جي ذميواري به هئي (140)

سپاه پاسداران جي سرپرستي

شوراي انقلاب اسلامي جي طرفان ملندڙ ذميوارين منجھان هڪ ٻي اهم ذميواري مرڪز اسناد جي مسئوليت ۽ سپاه پاسداران انقلاب اسلامي جي سربراهي هئي. جيڪا 3 آذر 1358 تي کيس ملي (141) هو ان کان پهريان به شوراي انقلاب اسلامي جي نمائندگي ڪندي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي جي جلسن ۾ شرڪت ڪندو هيو ، سندس ان سپاه جي سرپرستي ملڻ جو سبب ان سپاه ۽ سازمان سپاه جي وچ ۾ اختلاف جو ايجاد ٿيڻ هيو جيڪو انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان ڪجھ مهينا پوءِ پيدا ٿيو هيو ۽ وچ وارين ڪوششن جي هوندي به ڪنهن نتيجي تي نه پهتو هيو (142) سائين عوامي جدوجهد ڪندڙ مجاهدن خاص ڪري سپاه جو حامي هيو ۽ اتي موجودگي جي صورت ۾ تمام گھڻي ڪوشش ڪئي ۽ اختلاف ختم ڪرڻ کان علاوه کيس ڪو مناسب مقام به ڏئي، سائين 5 اسفند 1358 تي ان سپاه جي سرپرستي تان مجلس شوراي اسلامي جي اليڪشن ۾ اميدوار طور نالو اچڻ جي ڪري استعفى ڏني (143)

حزب جهموري اسلامي جو بنياد وجھڻ

آيت الله خامنه اي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي واري ڏينهن ۽ ان کان پوءِ به شوراي انقلاب اسلامي ۾ پنهنجي فعال موجودگي کان علاوه ، وقتي حڪومت ۾ انقلاب جي امورن جي ذميواري ادا ڪندي سيد محمد حسيني، اڪبر هاشمي رفسنجاني، سيد عبد الڪريم موسوي اردبيلي ۽ محمد جواد باهنر سان گڏجي انقلابي گروھ ٺاهڻ جي ڪوششن ۾ به مصروف رهيو (145) اهو گروھ جنهن جو حزب جهموري اسلامي جي نالي سان 29 بهمن 1357 تي رسمي صورت ۾ اعلان ٿيو، ليڪن ان گروھ جي ايجاد ٿيڻ جا بنيادي جلسا 1356 جي گرمين ۾ مشهد ۾ به منعقد ٿيا هيا جن منجھان ڪجھ انقلابي عالم بعد ۾ اچي حزب جهموري اسلامي جو بنياد وجھندڙن ۾ شامل ٿيا جن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪندي اسلامي فڪر کي وسعت عطا ڪرڻ هيو(146) ان فڪر تي هلندي ان گروه پنهنجي غير رسمي فعاليتن کي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي واري آخري ڏينهن ۾ جلسا منعقد ڪرڻ ۽ انهن ۾ تقريرون ڪرڻ جي صورت ۾ موثر ڪردار ادا ڪيو ، جنهن ۾ آيت الله خامنه اي جون ڪوششون قابل توجھ هيون (147) حزب جهموري اسلامي جي ايجاد ٿيڻ جي بنيادي سببن منجھان ان خلا کي ڀرڻ هيو جيڪو منظم گروه نه هجڻ ڪري ايجاد پئي ٿيو ۽ نئين جڙيل جهموري اسلامي حڪومت جي حفاظت ۽ حمايت سان گڏ، انقلاب کي جاري رکڻ ۾ مدد ڪرڻ، ماڻهن ۾ وحدت ۽ اتحاد برقرار رکڻ ، نظام جهموري اسلامي جي بنيادي قانونن جي حفاظت ڪرڻ، انقلاب کان بعد امام خميني جي ايجاد ٿيل محور جي حفاظت ڪرڻ، اصل اسلامي فڪر کي ماڻهن تائين پهچائڻ، هر گھڙي ماڻهن جي سياسي رهبري ڪرڻ، حڪومت جا امور هلائڻ لاءِ انساني طاقت کان مدد حاصل ڪندي انقلاب اسلامي جي هدفن کي مضبوط ڪرڻ، داخلي ۽ خارجي دشمنن سان مقابلي لاءِ تڪڙا ۽ صحيح اپاءَ وٺڻ کي به ان حزب جي سببن طور بيان ڪري سگھجي ٿو (148) سائين ان حزب جي آئين کي جوڙيندڙن منجھان هيو ۽ ذميوارين کي تقسيم ڪرڻ مهل به تبليغات جي ذميواري سائين جي ذمي رهي (149) سائين ان حزب جو بنياد وجھندڙ ۽ مرڪزي رڪن هيو جنهن جي نتيجي ۾ ان حزب جو بنياد وجھڻ واري زماني ۾ واضح فعاليتون انجام ڏنيون ۽ ان حزب جي عقيدن کي تقريري ۽ ڪتابچن جي صورت ۾ پيش ڪيو ۽ سائين ان حزب جي مشهد واري شعبي ٺاهڻ ۾ به موثر ڪردار ادا ڪيو ۽ ان دفتر جو 26 اسفند 1357 تي افتتاح ڪيو

حزب جهموري اسلامي جو (دبير ڪل) سڪريٽري جنرل معين ٿيڻ

آيت الله بهشتي ۽ ڊاڪٽر باهنر کان پوءِ جيڪي پهريون ۽ ٻيون حزب جا سڪريٽري جنرل معين ٿيا هيا ، آيت الله خامنه اي 1360 جي شهريور ۾ ان حزب جي شواري مرڪزي جي طرفان ٽئين سڪريٽري جنرل طور منتخب ٿيو (150) انقلاب جي ڪاميابي کان پوءِ جي ابتدائي سالن کان وٺي جهموري اسلامي جي نظام جي مضبوط ٿيڻ تائين 1360 واري ڏهاڪي ۾ حزب جهموري اسلامي ۾ اهم رڪن جي حيثيت سان سياسي جوڙجڪ کان خارج رهندي به رسمي طور فعايت انجام ڏيندو رهيو ۽ جهموري اسلامي جي نظام جا بنياد ايجاد ڪندڙن منجھان هيو (151) سائين حزب جهموري اسلامي کي نئين اسلامي جمهوري نظام جي بقا لاءِ ضروري سمجھندو هيو، ان حزب جي پهرين (ڪنگره) اليڪشن 1362 جي ارديبهشت ۾ منعقد ٿي جنهن ۾ آيت الله خامنه اي ٻيون دفعو به ان حزب جي دبير ڪل طور ۽ شوراي مرڪزي جي نمائندي (152) ۽ شوراي داوري جي نمائندي (153) طور منتخب ٿيو. سائين ان اڳواڻي جي دوران حزب جهموري اسلامي جي جلسن ۾ جيڪي تهران ۽ ٻين شهرن ۾ منعقد ٿيندا هيا شريڪ ٿيندو هيو ۽ ذميوارين کي بيان ڪندي حزب جي هدفن ۽ شعبن جي دفترن ۽ ان حزب جي نمائندن جي سوالن جا جواب ڏيندو هيو (154) 
سائين جمهوري اسلامي جي صدارت جي ٻئين دوري دوران به حزب جهموري اسلامي جو سڪريٽري جنرل هيو ، ان زماني ۾ حزب جي فعاليت مختلف دليلن ، جن منجھان: انقلاب اسلامي جي پهرين سالن جا بحران ختم ڪرڻ، جهموري اسلامي جي ضرورت وارا ادارا ۽ گروه ٺاهڻ ، ان حزب جي محنتن جو نتيجو هيا، ليڪن ان مهل هڪ پاسي حزب جي ڪجھ اهم شخصيتن جن منجھان آيت الله خامنه اي ۽ هاشمي رفسنجاني کي اهم مقام ڏيڻ، جڏهن ته ان نظام کي ڪجھ ٻين اهم فردن کي ڇڏي ڏيڻ ، ۽ ڪجھ ٻيا سبب امام خميني جي ناراضگي جو سبب بڻيا ته هي حزب اتحاد جو سبب هجڻ بجاءِ شديد اختلاف جو وسيلو ، گروهن ۾ تقسيم ٿيڻ ۽ اندروني اختلاف پيدا ٿيڻ جو سبب بڻيو آهي ۽ هاڻي انقالب جي شروعاتي دور وارا ڪم نٿو ڪري (155) ان ڪري آيت الله خامنه اي ۽ هاشمي رفسنجاني 1366 جي خرداد جي ابتدا ۾ امام خميني ڏانهن هڪ خط لکي ، مذڪوره دليلن کي بيان ڪندي ، خاص ڪري اندروني طور تي شديد قسم جا ٽولا پيدا ٿيڻ ۽ ان حزب جي وجد کي وحدت لاءِ خطرو هجڻ سببان ان حزب کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڪئي (156) امام خميني پڻ 11 خرداد 1366 تي ان درخواست سان موافقت ڪئي ۽ ان جي نتيجي ۾ ان حزب جي فعاليتن کي ختم ڪري ڇڏيو (157)

نماز جمعه تهران جي امامت

امام خميني 24 دي 1358 تي آيت الله خامنه اي کي سندس بي داغ ماضي ۽ علم و عمل جي ميدان ۾ شاندار هجڻ ڪري نماز جمعه تهران جو پيش نماز معين ڪيو (158) سائين پهرين نماز جمعه 28 دي 1358 تي پڙهائي (159) ان تاريخ کان وٺي 6 تير 1360 واري واقعي تائين جيڪو تهران جي ابوذر مسجد ۾ سائين مٿان قاتلاڻي حملي جي صورت ۾ پيش آيو ۽ سائين شديد زخمي ٿي پيو ، سواءِ 21 بهمن 1359 کان وٺي 6 اسفند تائين جنهن ۾ سائين هندوستان جي دوري تي ويل هيو، نماز جمعه تهران جي امامت ڪئي (160) ان کان پوءِ به مسلسل اها ذميواري سنڀاليندا رهيا . نماز جمعه بابت سائين جو ايجاد ٿيل اهم عمل، سڄي ملڪ جي آئمه جمعه کي گڏ ڪري انهن جون سيمينار ڪرائڻ جنهن جو مقصد سڄي ملڪ ۾ نماز جمعه جي پيش نمازن کي گڏ ڪرڻ هيو. جيڪو امام خميني جي رضايت کان پوءِ پهريون سيمينار مدرسه فيضيه قم المقدسه ۾ منعقد ٿيو جنهن کان پوءِ ٻيا به ڪيترائي سيمينار منعقد ٿيا (161) سائين نماز جمعه جي خطبن ۾ موثر ۽ مضبوط نموني جهموري اسلامي جي نظام جا اصولي ۽ پختا قانون، ديني فڪر جي گهرائي، سياسي بصيرت ۽ معرفت کي بيان ڪيو، ۽ انهن خطبن ۾ عربي کي مناسب مقام ڏيڻ به جنهن جا مخاطبين سڄي اسلامي دنيا ۾ موجود آهن، سائين جي خطبن ۾ شامل رهيو آهي.

مجلس شوراي اسلامي ۾ نمائندگي

آيت الله خامنه اي مجلس شوراي اسلامي جي قانون ساز پهرين اليڪشن واري دور ۾ جيڪا اسفند 1358 ۾ منعقد ٿي، خط امام تي هلندڙ وڏن گروهن جي طرفان جن ۾ جامع روحانيت مبارز تهران، حزب جهموري اسلامي ۽ ٻيا به ڪيترائي گروھ ۽ لشڪر شامل هيا جي حمايت سان مجلس شوراي اسلامي جي اليڪشن ۾ شامل ٿيو (162) ۽ تهران جي تڪ تان اليڪشن لڙي مجلس ۾ داخل ٿيو ۽ مجلس (اسيمبلي) ۾ امور دفاع واري ڪاميٽي ۾ سربراھ مقرر ٿيو، سائين جي سربراهي واري زماني ۾ ڪيترائي منصوبا ۽ موضوعات ان ڪاميٽي ۾ پيش ٿيا جن منجھان سپاه پاسداران اسلامي جي ضرورتن جو پوراءُ ڪرڻ، سازمان بسيج مستضعفين کي سپاه پاسداران سان ملائي هڪ ڪرڻ ڪردستان جو مسئلو، سرحدن جا مسئلا، بلوچستان جو اشو، ۽ فوج کي سهوليات ادا ڪرڻ اهم ترين مسئلا هيا. (163) سائين جي اهم ترين فيصلن منجھان جيڪي دفاعي سربراه جي حيثيت ۾ ٿيا اهي اهم ۽ مستندڳالهيون هيون جيڪي بني صدر جي حڪومت جي صدارتي زماني ۾ حڪومت جي سستي کي بيان ڪن ٿيون ، ڏانهن پڻ اشارو ڪري سگھجي ٿو (164) ايران عراق جنگ جي شروع ٿيندي ئي جيڪا 31 شهريور 1359 تي ٿي ۽ جنگي مورچن ۾ حاضر ٿيڻ سببان، مجلس شوراي اسلامي جي اجلاسن ۾ گھٽ شريڪ ٿيو ۽ 6 تير 1360 ۾ سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ ان جي ڪجھ خاص اجلاسن ۾ شريڪ ٿيو ۽ مهر 1360 ۾ ملڪ جو صدر چونڊجڻ ڪري قوه مقننه کي ترڪ ڪيو

دفاع مقدس ۾ حاضر ٿيڻ

آيت الله خامنه اي ايران عراق جنگ جي شروعاتي ڪلاڪن کان وٺي ئي جنگ جي تدبيري مسئلن ۾ فعال نموني سان پنهنجو ڪردار ادا ڪيو 
پنهنجي ملڪ تي عراق جي فوج بعث طرفان حملي ٿيڻ جي ڪجهه گھڙين کان پوءِ پهريون اطلاع ٺاهي ريڊيو وسيلي ماڻهن تائين پهچايو (165) جنگ شروع ٿيڻ جي ٻئين ڏينهن واري اجلاس ۾ جيڪو فوج جي گڏيل مرڪز ۾ عراقي فوج کي منهن ڏيڻ جي طريقيڪار بابت منعقد ٿيو هيو ، حاضر ٿيو ، جنهن ۾ طئي ٿيو ته اتي موجود ماڻهن منجھان ڪو هڪ جنگي علائقن جي صورتحال کي ويجھو کان ڏسڻ لاءِ اتي وڃي ۽ جنهن انسان سڀني کان پهريان اتي وڃڻ جي حام واري اهو آيت الله خامنه اي هيو (166) 5 مهر 1359 ۾ امام خميني جي اجازت کان پوءِ هڪ جنگي گروپ ۾ شامل ٿي جنگي مورچن ۾ ويو (167) ته جيئن جنگي علائقن ۾ فوج جي موجود وسيلن ۽ ضرورتن جي رپورٽ ٺاهي پيش ڪري ته جيئن انهن ضرورتن کي پورو ڪري دشمن سان مقابلي ۾ فوج جي مدد ڪري سگھجي (168) تنهن ڪري جنوب واري پاسي جو راهي ٿيو ۽ 1360 جي بهار جي اڌ تائين اتي موجود رهيو ان کان پوءِ به جنوب جي جنگ ۾ شريڪ رهيو ليڪن نماز جمعه پڙهائڻ لاءِ ، امام جي ديدار ۽ کيس رپورٽ پيش ڪرڻ ۽ ضروري اجلاسن ۾ شريڪ ٿيڻ يا ڪٿي تقرير ڪرڻ کي هميشه جاري رکيائين(169) سائين ڪيترن ئي جنگي حملن يا انهن جي پلاننگ جي پروگرامن ۾ شريڪ رهيو ۽ فوج ۽ بسيج جي اسلحي ۽ ٻين ضرورتن جي حفاظت ۽ پوراءُ به جنگ جي ميدان ۾ سائين جي فعاليتن جو هڪ اهم حصو هئو، جنگ ۾ موجودگي دوران سائين جو گھڻو وقت جنگي گروهن جي غير منظم حملن جي سڌراي، پلاننگ لاءِ ــ جيڪا شهيد مصطفى چمران ٺاهي هئي ــ گذرندو هيو (170) ان گروه جي اهم ترين اقدامات منجھان جنهن ۾ سڌي ريت آيت الله خامنه اي جو ڪردار رهيو ، مخصوص گروه ٺاهڻ هيو جن جو هدف ٽينڪن جو شڪار ڪرڻ هيو ۽ پاڻ خرمشهر، آبادان، سوسنگرد جي جنگي مورچن جي خصوصي حفاظت جو انتظام ڪيائون ۽ عوامي طاقت کي جنگ جي ميدان ۾ آڻڻ، جهڙوڪ سپاه پاسداران انقلاب اسلام، بسيج جي فني ۽ ٽيڪنيڪل ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيائون (171) سائين جي ٻين ڪوششن منجھان سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ جنگي روش ۽ ويڙھ دوران صلح برقرار رکڻ به هيو(172)

شوراي عالي دفاع ۾ امام جي نمائندگي

20 مهر 1359 تي امام خميني جي فرمان تحت شوراي عالي دفاع جنگ جي مڙني امورن کي سنڀالڻ جي ذميوار بڻي (173) ۽ آيت الله خامنه اي به امام خميني جي حڪم سان ان شورى ۾ ساڳئي ئي تاريخ تي امام جو نمائندو معين ٿيو (174) ۽ امام جو (سخنگو) مترجم پڻ هيو (175) ان عرصي دوران جنگ جي مسئلن ۾ امام خميني جو مشاور پڻ هيو (176) سائين گھڻو ڪري شوراي عالي دفاع جي اجلاسن کي ۽ اتي ٿيل فيصلن ۽ ارادن کي ڇپرائڻ لاءِ انٽرويو ڏئي شورى جي ارادن کي عوام تائين پهچائيندو هيو (177)

آبادان جي گھيراءَ کي ٽوڙڻ جي حڪمت

آبادان جي گھيراءَ کي ٽوڙڻ واري حڪمت(178) ۾ سڌي ريت حاضر رهيو ۽ خرمشهر بابت به سائين جو نظريو هيو ته صحيح جنگي ٽيڪنڪ وسيلي ان تي قبضو ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجھي سگھجي ٿي، ايستائين جو ان بابت هڪ خط ان زماني جي صدر ( ابو الحسن بني صدر) ۽ (فرمانده ڪل قواي) مڙني فوجن جي سربراھ ڏانهن لکي کين اهو مشورو به ڏنو ته اگر ٻن ڇانوڻين جا فوجي سوسنگرد جي اطراف ۾ ترسائجن ته شهر کي قبضي ٿيڻ کان بچائي سگھجي ٿو، ليڪن بني صدر ان مشوري تي ڪو به ڌيان نه ڏنو (179) 
جنگ جي شروع ٿيڻ جي ڪجھ گھڙين کان پوءِ ڪجھ شخصيتن ۽ ڪجھ عالمي ادارن جي ماڻهن ۽ ڪجھ ملڪ پڻ ٻن ملڪن ۾ صلح ڪرائڻ جي ڪوششن کي شروع ڪيو ، آيت الله خامنه اي جو ان بابت عقيدو هيو ته جيستائين عراق ايران جي اصلي شرطن، جن ۾ عالمي معين ٿيل سرحدن تائين واپسي، نقصان ڀري ڏيڻ ۽ ظالم کي سزا ڏيڻ جهڙا شرط قبول نه ڪندو ته ڪو به صلح ايجاد نه ٿيندو ۽ اگر عراق انهن شرطن کي قبول نه ڪري ته کيس زبردستي پنهنجي ملڪ جي سرزمين تان تڙيندا سين ۽ سندس عقيدو هيو ته مڙهيل صلح ته جنگ کان به وڌيڪ خراب آهي (180) اهو نظريو هوندي به صلح لاءِ ايندڙ گروهن کي صدام جا ظلم وائکا ڪرڻ ۽ سندس فوج کي ايران جي خلاف استعمال ڪرڻ ، ايران جي مظلوميت کي ثابت ڪرڻ ۽ صدام جي حيوانيت کي وائکو ڪرڻ خاطر انهن جي مدد ڪرڻ کي فائديمند سمجھندو هيو (181)

ملڪي صدارت دوران جنگ مهم ترين موضوع

آيت الله خامنه اي جي صدارت جي زماني ۾ جنگ ملڪ جو سڀني کان اهم ۽ اولويت وارو موضوع هيو 1360 کان وٺي 1364 تائين جنگ جي ميدان ۾ مختف تبديليون پيش آيون جنهن جي نتيجي ۾ جنگي ويڙھ ايران جي نفعي ۾ تبديل ٿي وئي ، عراقي فوج کان قبضو ڪيل اڪثر جايون واپس کسيون ويون ۽ ملڪ جي اهم عهديدارن جي هڪ نظر هجڻ ڪري جن منجھان آيت الله خامنه اي شوراي عالي دفاع جو سربراه به هيو جنگي حملن جو سلسلو ٺاهي ان کي عملي طور پيش ڪيو ويو. 
انهن تبديلين سان گڏ، عالمي سطح تي ايراني حڪومت پنهنجي ڀلي سياست سان وڌيڪ فعال ٿي. جنگ جي مجموعي اٺن سالن منجھان ستن سالن ۾ پنهنجي ٻن صدارتي زمانن ۾ ٻاهرين دنيا جي اڪثر مذاڪرات لاءِ پاڻ کي عالمي، اسلامي ۽ علائقائي ادارن ۽ شخصيتن طرفان نيڪ نيتي جي بنا تي صلح ڪرڻ خاطر جيڪي وچ وارو ڪردار ادا ڪري رهيا هيا مخصوص ڪيائون، پنهنجي صدارت دوران امام طرفان جنگ ۾ وڃڻ کان سختيءَ سان روڪڻ سببان ڪجھ محدود جاين تي حاضر ٿي محدود جايون ڏسڻ تي اڪتفا ڪيائون، ليڪن جنگ جي آخري حصي ۾ صلح جي لکت (قطع نامي) کي قبول ڪرڻ کان پوءِ جنگي مورچن جي نازڪ ۽ حساس صورتحال کيس مجبور ڪيو ۽ امام خميني جي موافقت حاصل ڪرڻ کان پوءِ عظيم تبديلي ايجاد ڪرڻ لاءِ جنگي علائقن جو رخ ڪيائون
ائين ئي آيت الله خامنه اي پنهنجي صدارتي زماني ۾ (شوراي عالي پشتيباني) جو پڻ سربراھ هيو هي ڪاميٽي جنگ جي خاص صورتحال مهل 1365 ۾ ملڪي وسيلن کي بهتر بڻائڻ ۽ جنگ جي صورتحال کي منهن ڏيڻ، بسيجي طاقت کي مضبوط بنائڻ ۽ جنگي مورچن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ خاطر جڙي (182) امام خميني سائين جي بيان ڪيل اعلان جي جواب ۾ 19 بهمن 1366 تي ان شورى جي ڪيل فيصلن کي جنگ جي خاتمي تائين لازم الاجرا هجڻ جو اعلان ڪيو (183) 
1367 جي اونهاري ۾ ۽ سائين جي صدارت جي آخري سال ۾ ۽ 598 وارو معاهدو ايران طرفان قبول ڪرڻ جي ڪري ايران عراق جنگ پڄاڻي تي پهتي. 598 وارو معاهدو (قطعنامه 598) 26 تير 1367 تي آيت الله خامنه اي جي صدارت ۾ ملڪ جي اهم عهديدارن جي موجودگي ۾ پيش ٿيو ته انهن کيس قبول ڪيو ۽ امام خميني به ان تي صحيح ڪئي (184) امام خميني پنهنجي هڪ پيغام ۾ جيڪو ايراني عوام ڏانهن موڪليو ان صلح نامي جي قبول ڪرڻ کي انتهائي ناگوار ۽ تلخ بيان ڪندي فقط جهموري اسلامي ايران جي نظام جي حفاظت خاطر قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو : ان مسئلي کي قبول ڪرڻ منهنجي لاءِ قاتل زهر جي اثر کان به وڌيڪ مشڪل آهي، ليڪن خدا جي رضا تي راضي آهيان ۽ سندس رضايت لاءِ اهو ڍڪ به پيتم ... اهو صلح نامو ايران جي ذميوارن پنهنجي ارادي سان قبول ڪرڻ جو ارادو ڪيو آهي ، ڪنهن به ماڻهو يا ملڪ جي ان ڳالھ ۾ ڪا به دخالت ناهي (185) ان ارادي کان پوءِ آيت الله خامنه اي ملڪ جي صدر جي عنوان سان 27 تير 1367 تي هڪ خط ۾ ان زماني جي (سازمان ملل متحد) جي سڪريٽري جنرل خاور پرز ڊڪوئيار، کي ايران طرفان سازمان ملل طرفان پيش ڪيل (قطعنامه 598) صلح نامي جي قبول ڪرڻ جو اعلان ڪيو (186)

3، 2، 2 ــ رهنمائي ڪندڙ مصروفيتون

انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان وٺي صدر ٿيڻ تائين آيت الله خامنه اي جي سياسي ۽ مذهبي مصروفيتن جو اهم حصو رهنمائي ڪندڙ فعاليتون هيون جن سان جھموري اسلامي ايران جو نظام محڪم بڻجي ويو

امام خميني طرفان شاگردن کي آيت الله خامنه اي ڏانهن رجوع ڪرڻ جي نصيحت

آيت الله مرتضى مطهري جي شهادت کان پوءِ يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن ۾ وڏو خال وجود ۾ آيو هيو، امام خميني 23 خرداد 1358 تي شاگردن ۾ تقرير ڪندي آيت الله خامنه اي کي سمجھدار ۽ فهيم بيان ڪندي فڪري ۽ عقيدتي مسئلن ۾ ان ڏانهن رجوع ڪرڻ ۽ مخالف گروهن جي پروپيگنڊائن کي وائکو ڪرڻ ۽ جھموري اسلامي جي مخالفن خاص ڪري مارڪس ازم سان مقابلي لاءِ يونيورسٽي جي شاگردن کي رهبر ڏانهن رجوع ڪرڻ لاءِ معين ڪيو (187) سائين ان ڏينهن کان وٺي ايران عراق جي جنگ جي شروعات تائين جيڪا 31 شهريور 1359 تي شروع ٿي، هر هفتي سومر جي ڏينهن تهران يونيورسٽي جي مسجد ۾ يونيورسٽي جي شاگردن لاءِ ايندو هيو ۽ اتي نماز ظهرين ادا ڪرڻ کان پوءِ مهم سياسي مسئلن کي بيان ڪندي انهن جي سياسي ۽ فڪري سوالن جا جواب ڏيندو هيو ۽ اهڙا پروگرام بعد ۾ تهران جي ٻين مسجدن ۾ به شروع ٿي ويا ، ۽ سائين تي قاتلاڻو حملو به جيڪو ابوذر مسجد ۾ پيش آيو اهو به اهڙن پروگرامن جي ڪري هيو (188)

مجلس خبرگان قانون اساسي کي ٽوڙڻ جي مخالفت

سائين جو ٻيو اهم قدم سائين جون اهي ڪوششون هيون جيڪي وقتي حڪومت جي ڪجھ ماڻهن مجلس خبرگان قانون اساسي جي ٽوڙڻ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ ڪيون هيون، ان طريقي سان ته وقتي حڪومت جي پندرهن وزيرن ۽ حڪومت جي ماڻهن جو خيال هيو ته امام خميني کي اطلاع ڏئي سندس رضايت حاصل ڪرڻ کان بغير ئي مذڪوره مجلس کي ٽوڙڻ جو اطلاع ماڻهن تائين پهچائين ۽ اگر امام خميني مخالفت ڪئي ته گڏيل استعفى پيش ڪن (189) آيت الله خامنه اي جيڪو شوراي انقلاب جي نمائندگي ڪندي وزيرن جي ان جلسي ۾ شريڪ ٿيندو هيو، ان جلسي ۾ اهڙي خط جي ڳالھ پيش ڪرڻ جي شدت سان مخالفت ڪئي ۽ ان کي ماڻهن تائين پهچائڻ کان پهريان امام خميني تائين پهچائڻ لاءِ زور ڀريو، امام خميني به ان موضوع جي آگاهي کان پوءِ انهن جي درخواست جي مخالفت ڪئي ۽ قانوني ڪم کي جاري رکڻ لاءِ مجلس خبرگان قانون اساسي جي رڪنن کي تاڪيد ڪئي (190)

هندوستان جو تبليغي دورو

انقلاب اسلامي ايران جي ٻئين سالگره جي موقعي تي جيڪا پندرهين صدي هجري قمري جي آغاز سان مليل هئي شوراي عالي تبليغات اسلامي جي تحت مختلف گروھ جھموري اسلامي ايران جي طرفان دنيا جي مختلف ملڪن ڏانهن روانا ٿيا ته جيئن جھموري اسلامي ايران جي نظرئي ۽ انقلاب اسلامي ايران جي خاصيتن کي مختلف قومن، خاص ڪري مسلمان قومن لاءِ واضح ڪن، آيت الله خامنه اي هندوستان ڏانهن ويندڙ گروح جي سربراهي ڪندي ٻن هفتن لاءِ بهمن جي آخر ۽ اسفند جي ابتدا ۾ مختلف شهرن جھڙوڪ: نئين دهلي، حيدرآباد، بنگلور (191) ڪشمير جي علائقي(192) ڏانهن سفر ڪيو ۽ پنهنجي تقريرن، ملاقاتن ۽ انٽرويوز ۽ اخبارن کي ڏنل بيانن ۾ شاگردن، يونيورسٽي جي استادن، مختلف گروهن ۽ اسلامي شخصيتن ۽ هندوستان جي شيعن تائين انقلاب اسلامي ايران جو حقيقي روپ ۽ جھموري اسلامي ايران ۽ اتان جا اهم مسئلا خاص ڪري عراق سان ٿيندڙ جنگ جي وضاحت ڪندي اهڙن مسئلن کي بيان ڪيو(193) ۽ اهڙي ريت ان دور جي وزير اعظم محترمه گاندي سان به ملاقات ڪئي جيڪا ان دور ۾ عالمي سطح جي مقبول ليڊر هئي (194)

ليبرل ازم ۽ بني صدر سان مقابلو

انقلاب اسلامي ايران جي ڪاميابي کان پوءِ ايراني حڪومت جي ابتدائي سالن جي اهم ترين مسئلن منجھان ٻن مختلف ۽ موثر گروهن جو جن منجھان هڪ خط امام تي هلندڙ ۽ ٻيو ليبرل ازم جو ملڪ جي رسمي سياست ۾ موجود رهي فعاليت ڪرڻ هيو، امام خميني جا گھڻا دوست، ويجھا ساٿي ۽ مشاور جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو اهي امام جي طرف کان هيا، ۽ ليبرل ازم جو اهم ماڻهو جيڪو فڪري، نظرياتي ۽ سياسي لحاظ کان خط امام سان ٽڪراءُ کائيندڙ هيو اهو ابو الحسن بني صدر هيو. آيت الله خامنه اي، بني صدر کي ان قصي جو تسلسل پئي سمجھيو جيڪي ملڪ جي اهم عهديدارن ۾ تفرقو ۽ اختلاف ايجاد ڪرڻ پيا چاهين ته جيئن ملڪ ۾ اختلاف ۽ انتشار پيدا ٿئي (195) ليڪن بني صدر سان بنيادي اختلاف رکندي به سندس هم فڪر ۽ ان جو حامي هوندو هيو ته جيئن ملڪ ۾ اتحاد باقي رهي سگھي ۽ امام خميني جي تاڪيد جي ڪري پنهنجي اختلاف کي عمومي محفلن ۾ ظاهر نه ڪندو هيو ۽ ڪجھ موقعن تي به فيصلي لاءِ امام خميني وٽ ويندو هيو ، ليڪن بني صدر طرفان، انقلاب ۽ اساسي قانون کان کليل نموني ڦري وڃڻ کان پوءِ جڏهن اسيمبليءَ ۾ ان جي صدر هجڻ تي بي اعتمادي واري رٿ پيش ڪئي وئي ته (اسيمبلي) مجلس شوراي اسلامي جي اجلاس ۾ 30 خرداد 1360 ۾ آيت الله خامنه اي ان رٿ جي حمايت ۾ وضاحت سان تفصيلي ۽ اثرائتي تقرير ڪئي (196) 
آيت الله خامنه اي 1358 کان وٺي پهرين تير 1360 تائين مختلف موقعن تي ليبرل ازم ۽ نيشنل ازم جي مخالفت ڪئي ۽ ايران ۾ آمريڪا جي جنگي آفيس ۽ ان جي نالي تبديل ڪرڻ تي به وقتي حڪومت جي مخالفت ڪئي (197) ۽ وزير منتخب ڪرڻ مهل ، وزيرن جي معاونن، ادارن ۽ حڪومتي آفيسن ۾ اهڙن فردن جي چونڊجڻ جي جيڪي انقلاب جا مخالف هيا، يا آمريڪا جي سازشن ۾ ان سان شريڪ هيا، يا مختلف عرب ملڪن سان تعلقات رکندڙ هيا، مخالفت ڪندو هيو(198)

3، 2، 3 ــ منافقن طرفان حملي جي ناڪام ڪوشش

آيت الله خامنه اي 6 تير 1360 تي نماز ظهر ادا ڪرڻ کان پوءِ ڏاکڻي تهران طرف جي هڪ علائقي ۾ موجود مسجد ابوذر ۾ تقرير ڪري رهيو هيو جو ٽيپ ريڪارڊ ۾ موجود بم ڦاٽڻ جي ڪري شديد زخمي ٿي پيو (199) امام خميني سائين سان مخاطب ٿيندي هڪ پيغام موڪليو جنهن ۾ مٿس ٿيندڙ قاتلاڻي حملي جي سخت مذمت ڪندي سائين جي تعريف ڪئي (200) ان قاتلاڻي حملي جي ڪري سائين جي سيني ڪلهي ۽ سڄي بازو کي سخت صدمو رسيو ، غير رسمي ادارن جي رپورٽ موجب اهو واقعو مجاهدين حق جي اداري طرفان واقع ٿيو هيو (201) آيت الله خامنه اي پهريون فرد هيو جنهن تي بني صدر جي صدارت ۽ ڪل قوا جي سربراهي تان هٽڻ کان پوءِ قاتلاڻو حملو ٿيو هيو ، سائين 18 مرداد 1360 تي اسپتال مان ٻاهر نڪتو ۽ هڪ دفعو ٻيهر سياسي ۽ اجتماعي ميدان ۾ موٽي آيو ۽ 26 مرداد کان وٺي شوراي اسلامي جي اجلاس ۾ شريڪ ٿيو (201)

3، 3 ــ صدارت جو زمانو

پهريون ڀيرو: 95 سيڪڙو ووٽ کڻي صدر بڻيو

جھموري اسلامي ايران جي ٻئين صدر محمد علي رجائي جي شهادت کان پوءِ حزب جھموري اسلامي جي مرڪزي شورى ۽ جامعه مدرسين حوزه علميه قم طرفان پڻ متفقه طور تي کيس ملڪ جي صدارتي اليڪشن وڙهڻ لاءِ مقرر ڪيائون ۽ امام خميني پڻ جيڪو صدارت لاءِ عالمن جي اليڪشن وڙهڻ جو حامي نه هيو ، ان به سائين جي نالي سان موافقت ڪئي (203) 
سائين جي نامزد ٿيڻ ۽ شوراي نگهبان طرفان سائين جي باصلاحيت هجڻ جي اعلان کان پوءِ ڪيترن ئي گروهن ۽ شخصيتن سائين جي صدر ٿيڻ جي حمايت ڪئي ، جن منجھان آيت الله خامنه اي جا مهم ترين حامي خط امام تي هلندڙ انقلابي گروھ هيا(204) 10 مهر 1360 تي اليڪشن ٿي (205) 17 مهر 1360 تي امام خميني سائين جي صدر هجڻ واري حڪم کي نافذ ڪيو (206) ۽ 21 مهر تي اسلامي جمهوري ايران جي ٽئين صدر جي حيثيت ۾ مجلس شوراي اسلامي ۾ حلف کنيائون (207) ۽ 27 مهر تي مجلس شوراي اسلامي ۾ علي اڪبر ولايتي کي جيڪو شوراي مرڪزي حزب جھموري اسلامي جو رڪن ۽ خط امام تي هلندڙ انسان هيو کي وزير اعظم بنائڻ جو اعلان ڪيو ليڪن 30 مهر 1360 تي ٿيندڙ اليڪشن ۾ نمائندن جا اڪثريت سان ووٽ حاصل نه ڪري سگھيو (209) 4 آبان 1360 تي مير حسين موسوي کي جيڪو شوراي مرڪزي حزب جھموري اسلامي جو رڪن ۽ جھموري اسلامي اخبار جو چيف ايڊيٽر ۽ رجائي، باهنر ۽ مهدوي ڪني (210) جي دور ۾ امور خارجه جو وزير هيو وزير اعظم جي لاءِ مجلس ۾ اعلان ڪيائون (211) جنهن 6 آبان 1360 تي ڪامياب ٿي نمائندن جي گھربل اڪثريت جا ووٽ حاصل ڪيا (121) 
آيت الله خامنه اي پنهنجي صدارت جي شروعات ان زماني ۾ ڪئي جڏهن صدارتي ادارو مناسب حالت ۾ جڙيل نه هيو نه اتي سندس مشورت ڏيندڙ گروھ تشڪيل ٿيل هيا ۽ نه وري صدر جي قانوني ذميوراين ۾ ڪو مدد ڪرڻ وارو جنهن سببان ملڪي صدر کي ڪم ڪرڻ ۾ تمام گھڻيون مشڪلات هيون ليڪن آهسته آهسته سائين جو دفتر ۽ ڪجھ مشاور ۽ ڪم ڪندڙ وجود ۾ اچي ويا (213) آيت الله خامنه اي ابتدا ۾ پنهنجي ڪوششن کي صدارتي دفتر جوڙڻ ۽ صدارتي هائوس جي مدگارن جي تلاش لاءِ صرف ڪيو جنهن کان پوءِ پنهنجي ذميوارين ۾ موجود ابهام خاص ڪري جيڪو اختلاف وزير اعظم سان پهرين دور ۾ پيش آيو هيو کي نظر ۾ رکندي صدر جون ذميواريون ۽ ان جا قانوني اختيار ٺاهيا جيڪي 16 ارديبهشت 1365 تي مجلس اسلامي ۾ پاس ٿيا هيا(214) سائين جي پهرين چئن سالن جي صدارتي دور ۾ سائين جا اهم پروگرام : مڙهيل جنگ جا امور سنڀالڻ ، ڪمزورن جي حمايت ڪندي مرڪز کان پري رهندڙ عوام جي اقتصادي حالت سنوارڻ ، ملڪ جي ثقافتي، اجتماعي ۽ سياسي ادارن منجھان طاغوتي پيروڪارن کي تڙڻ، انساني طاقتن کي ڳولهي انهن مان فائدو حاصل ڪرڻ ٽيڪنيڪل ۽ هنري ڪم ايجاد ڪرڻ تائين، اجتماعي امنيت برقرار ڪرڻ، ادارن ۽ عدالتن کي موثر ۽ ڪامياب خدمت لاءِ تيار ڪرڻ ، جھموري اسلامي ايران جي وفادارن ۽ ملڪ جي ماڻهن کي مڪمل فڪري آزادي ڏيڻ هيا (215) ۽ پنهنجي چئن سالن جي ٻئين دور ۾ پڻ انهن پروگرامن جن منجھان سڀني کان اهم مڙهيل جنگ کي سنڀاليندي ادامو ڏيڻ هيو ، جنهن ۾ صدر جا قانوني اختيار ٺاهڻ ، حڪومتي مداخلت کي گھٽ ڪندي امور عوام جي حوالي ڪرڻ ، لائق ۽ انقلابي مسئولن کي مقام عطا ڪرڻ حڪومت لاءِ ڪم ڪرڻ، ملڪ جي واپار ۽ صنعتن کي سبسڊي ڏيڻ ، ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙن سان شريڪ ٿيڻ، ملڪ مٿان حاوي غربت ۽ فقر جو مقابلو ڪرڻ، پيٽرول کان علاوه ٻين معدنيات جي صادرات کي وسعت عطا ڪرڻ، پيٽرول جي آمدني تي حڪومت جو گھٽ اعتماد ڪرڻ، زمينون آباد ڪرڻ لاءِ هارين حوالي ڪرڻ، ملڪ جي سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي امورن ۾ ماڻهن کي شريڪ ڪرڻ، ثقافتي سياست کي اڳتي وڌائڻ آيت الله خامنه اي جي اهم پروگرامن منجھان هيا (216) سياسي ۽ عالمي رابطن جي ميدان ۾ سائين جو پروگرام مستقل سياسي قوت هجڻ سان گڏ ملڪ جي مصلحت جي صراحت ۽ مغربي ۽ مشرقي ملڪن منجھان ڪنهن سان به لاڳاپيل نه هجڻ جي بنياد تي (217) هجڻ سان گڏ دنيا جي مسلمانن جو اتحاد ۽ انهن جا کسيل حق عالمي استڪباري قوتن کان واپس وٺڻ، ۽ علائقي جي ظالم قوتن سان هميشه مقابلي ۾ رهڻ ، قدس جي مسئلي لاءِ خصوصي اهتمام ڪرڻ، فلسطين ۽ ٻين غصب ٿيل سر زمينن تي احتجاج ڪندي صهيونيست سان ٽڪر کائڻ، عالمي طور تي اسلام جي اصل ۽ معتبر ثقافت ڏانهن واپسي ، دشمنن ۽ غارتگري ڪندڙن جو در بند ڪرڻ ۽ عالمي واقعن ۾ موثر نموني ڪردار ادا ڪرڻ هيا. (218)صدارت جو ٻيو دور

پنهنجي پهرين چئن سالن ۾ مشڪلات جي تجربي، وزير اعظم ۽ حڪومت جي ڪجھ ماڻهن سان نظرياتي اختلاف جي ڪري سائين صدارتي اليڪشن ۾ ٻيون ڀيرو حصو وٺڻ لاءِ تيار نه هيو ، ليڪن جڏهن امام خميني سندس شرڪت کي شرعي ذميواري بيان ڪيو ته پوءِ ارادو ڪيائين ته چوٿين صدارتي اليڪشن ۾ حصو وٺي ۽ امام کان گھر ڪيائين ته کيس وزير اعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي ته امام به ان ڳالھ کي قبول ڪيو (219) 
ٻيو ڀيرو صدر چونڊجڻ کان پوءِ وزير اعظم جي انتخاب جي ويجھو جڏهن معلوم ٿيو ته آيت الله خامنه اي ملڪي حالات کان راضي نه هجڻ جي ڪري وزير اعظم لاءِ ڪنهن ٻئي فرد جو اعلان ڪرڻ وارو آهي ته ڪجھ فوجي امام وٽ آيا ۽ اهو اظهار ڪيائون ته جنگ ۾ پيشرفت موسوي جي وزير اعظم ٿيڻ تي موقوف آهي . امام خميني به جنگ جي مصلحت جي ڪري ان ڳالھ کي قبول ڪيو ۽ آيت الله خامنه اي کي حڪم ڪيو ته موسوي کي ٻيهر وزير اعظم لاءِ نامزد ڪري ، آيت الله خامنه اي امام جي حڪم جي اطاعت ڪندي ، پنهنجي نظر جي مخالف هوندي به کيس مجلس ۾ وزير اعظم لاءِ نامزد ڪيو (220) آيت الله خامنه اي جي ٻئين صدارتي زماني ۾ به صدر ۽ وزير اعظم جا اختلاف جاري رهيا ۽ مختلف موقعن تي جهڙوڪ: ڪابينه جوڙڻ مهل اهي اختلاف شديد پڻ ٿي ويا.

3، 3، 1 ــ صدارت دوران سياسي ۽ ثقافتي سرگرميون

ثقافتي انقلاب واري ڪاميٽين ۾ تبديلي

8 شهريور 1362 تي آيت الله خامنه اي ستاد انقلاب فرهنگي ۾ امام خميني جي حڪم سان سڀ کان وڏي ترميم جو ذمو کنيو ، امام اهڙو حڪم سندس پڇيل سوال جي جواب ۾ ڏنو جيڪو ٻيهر يونيورسٽين جي کلڻ مهل صادر ڪيو هيو (221) ۽ اهڙي ريت ستاد انقلاب فرهنگي ۾ ٻي ترميم به امام خميني جي پيغام تحت 29 آذر 1363 تي انجام ڏني (222) ان ترميم ۾ ستاد انقلاب فرهنگي جو نالو تبديل ڪري شوراي عالي انقلاب فرهنگي رکيو ويو ۽ ملڪ جو صدر ان شورا جو صدر منتخب ٿيو (223) آيت الله خامنه اي ان عهدي کي پنهنجي ٻي صدارتي دوري جي اختتام تائين جيڪو 1368 جي تير تائين جاري رهيو، ۽ انهن سالن ۾ ملڪ جي ثقافتي سياست ۾ مهم ۽ اثرائتا اقدام انجام ڏنا (224)

بيروني سياست کي فعال ڪرڻ

آيت الله خامنه اي جي اٺن سالن واري صدارتي زماني ۾ ايران جي ڊپلوميٽڪ ۽ ٻاهرين سياسي مصروفيت فعال رهي ان سياست ۽ بيروني رابطن جي فعال هجڻ جو وڏو دليل صدر جا مختلف ملڪن ڏانهن ڪيل سفر هيا جن سان رابطن ۾ وسعت آئي جيڪي سائين جي صدارت جي پهرين دور ۾ شروع ٿيا ۽ ٻي دور ۾ وسيع ٿي ويا هيا (225) سائين پنهنجي صدارت جي پهرين دور ۾ 15 کان 20 شهريور 1363 ۾ شام، ليبيا، الجزائر، ۽ ٻي دوري ۾ جيڪو 23 دي کان 3 بهمن تائين هيو ايشيا ۽ آفريقا جي مختلف ملڪن : پاڪستان، تنزانيا، زمبابوي، آنگولا، موزاميڪ. جو سفر ڪيو ۽ 11 کان 15 شهريور تي عير متهد قومن جي سربراهن جي اٺين اجلاس ۾ شرڪت لاءِ جيڪو هراري ۾ ٿيو ٻيهر زمبابوي جو سفر ڪيو ، ان سفر ۾ سربراهي اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ ڪجھ ملڪن جي سربراهن سان ملاقاتون پڻ ڪيون (226) 2 اسفند کان 6 اسفند 1367 تي يوگسلاوي ۽ رومان جو (227) ۽ 19 کان 26 ارديبهشت 1367 تي چين ۽ اتر ڪوريا جو دورو ڪيو (228) 
آيت الله خامنه اي 31 شهريور 1366 تي سازمان ملل متحد (اقوام متحده) جي ٻائتاليهين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ جھموري اسلامي ايران جي اصولي موقفن کي دنيا جي سربراهن لاءِ چٽو ڪيو ۽ هي اقوام متحده جي اجلاس ۾ ايراني صدر جي پهرين شرڪت هئي (229) اقوام متحده جي اجلاس ۾ شرڪت مهل اهميت ڀريو نڪتو نيو يارڪ ۾ رهندڙ ايرانين ۽ مسلمانن جو عظيم الشان استقبال، عالمي صحافين جا انٽرويو، انقلاب اسلامي جي صورتحال کي بيان ڪرڻ ، ايران مٿان مڙهيل جنگ ۽ عالمي استڪبار جي سياست ۽ نيو يارڪ جي مسلمانن جي نماز جمعه ۾ امامت ڪري خطبن ۾ پيش ڪيل تقرير ان سفر جي اهميت ڀريل نڪتن منجھان آهن، آيت الله خامنه اي طرفان خارجي سياست لاءِ کنيل قدمن منجھان افغانستان، عراق، ۽ لبنان ۾ رهندڙ شيعه سياسي گروهن سان سڌو ۽ مضبوط رابطو ايجاد ڪرڻ ۽ انهن جي وچ ۾ مفاهمت ايجاد ڪري مجلس اعلاي انقلاب اسلامي عراق ڏانهن اشارو ڪري سگھجي ٿو . سو به اهڙي نموني سان جو انهن ٻنهي جا اختلاف ختم ٿي ويا ۽ وحدت ۽ اتحاد سان پنهنجي گڏيل دشمن جي خلاف بڻجي ويا حزب وحدت اسلامي افغانستان جو جڙڻ به انهن اٺن تنظيمن منجھان آهي جن دشمن کي سخت نقصان رسايو ۽ مجلس اعلاي انقلاب عراق جو ٺهڻ به ان ڪاوش جو اهم ترين مصداق آهي ، ان زماني ۾ ايراني حمايت جو دائرو لبنان، فلسطين، عراق ۽ افغانستان ۾ وسندڙ انقلابين لاءِ وسيع ٿي ويو ۽ ايران مختلف گروهن ۽ پارٽين جي سندن ملڪن ۾ ۽ عالمي طور تي وڏي حمايت ڪئي .

صوبن جا سفر

ملڪ جي مختلف قسم جي ماڻهن سان ملاقات، مختلف انسٽيوٽ ۽ ادارا ڏسڻ سان گڏ مختلف ڪمن جا افتتاح ڪرڻ سان گڏ مختلف پروگرامن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ صوبن ڏانهن سفر سائين جي کنيل قدمن منجھان هڪ قدم آهي جيڪو سائين پنهنجي صدارت دوران کنيو ، ان لحاظ سان مختلف مناسبتن تي ماڻهن سان ملاقاتون، شهيدن جي گھر وران سان ملاقاتون، خاص ڪري انهن جي گھرن جو ديدار ڪرڻ به سائين جي مستقل پروگرامن منجھان هڪ ۽ عوام ۽ حڪومت جي رابطي جو بهتيرن مثال هيو ائين ئي آيت الله خامنه اي جا ملڪ جي مختلف علائقن ۽ صوبن جا سفر سو به مختلف قسمن جي ماڻهن سان ملاقات لاءِ ، خاص ڪري محروم علائقن جا دورا ڪري اتان جا مسئلا حل ڪرڻ، علائقائي جھڳڙا ختم ڪرڻ، جنگ سان مربوط مسئلن جي نگراني ڪرڻ فوج ۽ سپاھ ۾ رابطو ۽ اتحاد پيدا ڪرڻ ، شهر ۽ ٻهراڙي جي عالمن ۽ بزرگن جي زيارت ڪرڻ، اتان جي اقتصادي مسئلن ۽ مشڪلات کي حل ڪرڻ به سائين جي ايجاد ٿيل ، هميشه ياد رهندڙ مصروفيتن منجھان آهن

آيت الله خامنه اي ڏانهن امام خميني جو خط

16 دي 1366 تي امام خميني، آيت الله خامنه اي ڏانهن هڪ خط، جنهن ۾ نماز جمعه جي خطبن ۾ بيان ڪيل مطلبن بابت جيڪي سائين حڪومت اسلامي ۽ ولايت فقيه جي حدود ۽ اختيارن بابت بيان ڪيا هئا ۽ کيس اسلام جي ٻين جي اهم موضوعات ۽ مڙني فقهي عقيدن مٿان مقدم سمجھيو هيو ۽ ولايت فقيه مطلقه کي بيان ڪيو هيو، لکيو. آيت الله خامنه اي امام خميني جي خط جي جواب ۾ نظرياتي ۽ عملي طور تي امام جي نظرئي جي پيروي جو اعلان ڪيو ۽ امام خميني جي خدمت ۾ حاضر ٿي نماز جمعه جي خطبن ۾ بيان ٿيندڙ ڳالهين بابت اطلاع پهچايو ته امام خميني به ان ئي ڏينهن کيس جواب ڏيندي سندس شڪريو ادا ڪندي خط ۾ لکيو ته : مان اوهان کي انقلاب کان ڪيترائي سال پهريان به ويجھڙائي وارو رابطو رکان ٿو ۽ خدا جو شڪر جو اهو رابطو اڃان برقرار آهي ، مان توهان کي جھموري اسلامي ايران جي بازوئن جي طاقت ٿو سمجھان ۽ توهان کي پنهنجي اهڙي ڀاءُ وانگر جيڪو فقهي مسئلن کان آگاھ ۽ ان جو پابند آهي ۽ فقهي نظرئي ۾ به ولايت مطلقه فقيه جي طرفداري ڪندڙ آهي، ڄاڻان ٿو اسلام جي پابند ۽ ان تي عمل ڪندڙ دوستن ۽ اسلامي نظريات کي بيان ڪرڻ ۾ توهان انهن ٿورڙن ماڻهن منجھان آهيو جيڪي سج وانگر روشني ڏيندڙ آهيو (230)

مجمع تشخيص مصلحت نظام جو پهريون سربراھ

مجلس شوراي اسلامي ۽ شوراي نگهبان ۾ مختلف موقعن تي ٿيندڙ اختلاف کان پوءِ امام خميني ملڪي سربراهن (جن ۾ آيت الله خامنه اي به هيو ) جي لکيل خط جي جواب ۾ 17 بهمن 1366 تي مجمع تشخيص مصلحت نظام جي موافقت ڪئي (231) ان بيناد تي آيت الله خامنه اي ان اداري جو پهريون سربراھ مقرر ٿيو (232) سائين ان عهدي کي به پنهنجي صدارت جي آخري ڏينهن تائين جاري رکيو (233)

امام خميني طرفان مختلف ڪمن جو ذميورايون ملڻ

آيت الله خامنه اي پنهنجي اٺن سالن واري صدارتي دور ۾ ۽ ائين ئي انقلاب اسلامي جي ڪاميابي کان پوءِ امام خميني جي ويجھي ۽ قابل اعتماد ساٿين ۽ مشاورن منجھان هيو ، ان ئي سبب جي ڪري ڪيترن ئي موقعن تي امام خميني کيس صدارت کان به مٿانهيون ذميواريون سائين جي حوالي ڪيون يا مختلف موضوعن ۾ سائين جي صلاح تي عمل ڪيو 15 فروردين تي سپاه ۽ فوج جي امور کي سنڀالڻ جي ذميواري به آيت الله خامنه اي جي حوالي ڪئي (234) پهرين آبان 1362 کيس تعزيرات جي ٻيهر تصحيح جو ذميوار بڻايو (237) امام 23 بهمن 1367تي آيت الله خامنه اي کي ذميوار بڻايو ته شوراي عالي قضايي جي رڪنن کي دعوت ڏئي ته جيئن (ٽن مشترڪه قوتن) سه قوه مشترڪ جي اجلاس ۾ شريڪ ٿي پنهنجي پروگرامن کي ڪم تقسيم ڪرڻ جي حوالي سان بيان ڪن ته جيئن ڪم جي ورهاست بهتر نموني سان ڪري سگھجي (238) جنهن جي نتيجي ۾ ٽن مشترڪه قوتن جي سربراهن جي اجلاس ۾ پيش ٿيل پروگرام جي موافقت ڪئي (239) ۽ 4 اسفند 1367 تي هڪ خط ۾ کيس ايران ۾ رهندڙ عراقين جي مشڪلات حل ڪرڻ جو ذميوار بڻايو (240)

شوراي باز نگري قانون اساسي (آئين ۾ ترميم لاءِ ويٺل ڪاميٽي ) ۾ شريڪ ٿيڻ

4 ارديبهشت 1368 تي امام خميني حضرت آيت الله خامنه اي سان خطاب ڪندي هڪ حڪم ۾ 20 فردن تي مشتمل ڪاميٽي جن منجھان آيت الله خامنه اي به هيو کي معين ڪيو ته مجلس شوراي اسلامي جي پنجن فردن سان گڏجي جن کي مجلس وارا معين ڪن، شوراي باز نگري قانون اساسي تشڪيل ڏين ۽ اها تصحيح مڪمل ڪرڻ کان پوءِ قانون کي مڪمل ڪندي پنجن حصن ۾ بيان ڪن ( 241) مذڪوره شورى ٺهڻ کان پو ءِ آيت الله مشڪيني ان ڪاميٽي جو سربراه ۽ آيت الله خامنه اي پهريون ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني ٻيون نائب سربراه مقرر ٿيا (242) ان شورى 41 جلسن ۾ اصلي پنجن موضوعن : رهبر جي شرطن، قوه مجريه ۽ قضائيه جي ڪنٽرول، ميڊيا (صدا و سيما) جي سربراهي جي ڪنٽرول، قانون اساسي ۾ احتمالي تبديلي جي طريقه ڪار، مجلس شوراي اسلامي جي نمائندن جو تعداد تي بحث ڪيو ۽ فيصلا ڪيا ويا (243) اهي جلسا امام خميني جي رحلت کان پوءِ به جاري رهيا .

3، 4 ــ رهبري جو زمانو

14 خرداد 1368 تي جڏهن مسئول ۽ عوام امام خميني جي پيڪر جي تشييع ۽ تدفين جي لاءِ تياريون ڪري رهيا هيا ته فوج ۽ ملڪ جي سربراهن جي اجلاس ۾ صدر آيت الله خامنه اي ، امام خميني جي الهي ــ سياسي وصيت پڙهي. مجلس خبرگان رهبري ان ئي ڏينهن جي شام جو هڪ اجلاس رکيو ته جيئن نئين رهبر يا شوراي رهبري کي جھموري اسلامي ايران جي لاءِ منتخب ڪن . قانون اساسي جي شق نمبر 107 تحت جيڪو 1358 ۾ پاس ٿيو هيو ، رهبر جي انتخاب جو حق مجلس خبرگان جي نمائندن جي ذميواري آهي (244) رهبري ڪرڻ لاءِ شورى (ڪاميٽي) يا هڪ فرد هجڻ جي بحث ۾ مجلس خبرگان رهبري جي نمائندن جي اڪثريت ڪاميٽي هجڻ جي مخالفت ڪئي ته ان مهل رهبر معين ڪرڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ جو مرحلو پيش آيو ۽ آيت الله خامنه اي جو نالو به بيان ٿيو، ڪجھ نمائندا امام خميني جي نظر ۾ آيت الله خامنه اي جي رهبر هجڻ جي صلاحيت رکڻ جنهن کي امام ڪيترن ئي اجلاسن ۾ وزير اعظم، ملڪي سربراهن ۽ حاج سيد احمد خميني جي موجودگي ۾ بيان فرمايو هيو ، جي اجمالي ڄاڻ رکندا هيا انهن ان بيان جي تفصيل معلوم ڪرڻ لاءِ شاهدن جي گھر ڪئي ٻن عادل شاهدن جيڪي مجلس خبرگان جا نمائندا به هيا امام جي ان ڳالھ جي گواهي ڏني ، ائين ئي امام جي فرمايل ٻي ڳالھ به جيڪا امام خميني رهبر معظم جي چين ۽ اتر ڪوريا واري دوري دوران ڪئي هئي ته آيت الله خامنه اي رهبر ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو، اها پڻ واسطي سان نقل ٿي جنهن جي نتيجي ۾ ووٽنگ شروع ٿي ۽ مجلس خبرگان جي اڪثر نمائندن امام راحل جي بيان ۽ آيت الله خامنه اي جي ديني، علمي، سياسي صلاحيتن کي ڏسندي آيت الله خامنه اي کي نظام جھموري اسلامي جو رهبر منتخب ڪيو (245) آيت الله خامنه اي پاڻ به ان موضوع ڏانهن اشارو ڪندي فرمايو : جيستائين انتخاب جي موضوع کي پنهنجي لاءِ معين نه ڄاتم ايستائين ان مقام جي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندو رهيس (246) قانون اساسي (آئين) ۾ ترميم ۽ ريفرنڊم ڪرائڻ کان پوءِ به ، مجلس خبرگان رهبر جي نمائندن هڪ دفعو ٻيهر نئين قانون موجب سائين جي رهبري لاءِ ووٽ ورتا تڏهن به اوڏي اڪثريت سائين کي رهبري لاءِ معين ڪيو .

امام خميني طرفان آيت الله خامنه اي کي رهبري جي لائق سمجھڻ جا ڪجھ دليل هن ريت آهن : حڪومت اسلامي برپا ڪرڻ لاءِ وڏو عرصو جدوجهد ڪرڻ، انقلاب ۽ جھموري اسلامي ايران جي نظام مٿان پختو عقيدو رکڻ، ڏهن سالن کان وڌيڪ سياسي، اجرائي، ثقافتي ڪوششون ڪرڻ سو به هر ميدان ۾ ته جيئن نظام جھموري اسلامي مضبوط ٿي سگھي ، ديني روشن نظري، ديني عقيدن جي علمي مهارت، فردي ۽ اجتماعي رويو، زهد، تقوى ڏانهن اشارو ڪري سگھجي ٿو. امام خميني ڪيترن ئي موقعن تي آيت الله خامنه اي جي صلاحيتن، جھموري اسلامي جي راھ ۾ خدمت ڪرڻ جي تائيد ڪئي آهي. 
امام خميني 7 تير 1360 تي آيت الله خامنه اي تي ٿيل قاتلاڻي حملي جي موقعي تي فرمايو: هيئنر انقلاب اسلامي جا دشمن توهان کي قتل ڪرڻ جي نيت سان جيڪي رسول الله جي نسل ۽ حسين بن علي جي خاندان منجھان آهيو ۽ توهان جو جرم اسلام ۽ اسلامي ملڪ جي خدمت ڪرڻ کان سواءِ ڪجھ به ناهي، توهان جنگ جي ميدان جا سرباز، محراب ۾ درس ڏيندڙ ۽ توانا خطيب آهيو جنهن جمعه ۽ جماعت ۾ پنهنجي مفيد رهنمائي سان انقلاب جي ميدان ۾ آهيو پنهنجي سياسي نظرئي ۽ اخلاق جي پابندي ۽ ظالمن جي مخالفت کي ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، جن اوهان تي حملو ڪري ملڪ ، بلڪه جهان ۾ وسندڙ لکين ماڻهن جي جذبات کي مجروح ڪيو آهي اهي سياسي فڪر کان ايترو ته بي خبر آهن جو اوهان جي مجلس، جمعه ۽ ملت جي سامهون ڪيل تقرير کان فورا بعد ان جنايت جا مرتڪب ٿيا آهن ۽ اهڙي انسان تي قاتلاڻو حملو ڪيو اٿن جنهن جي دعوت جو آواز، اصلاح خاطر سڄي دنيا جي مسلمانن تائين پهتل آهي ... مان توکي اي پيارا خامنه اي! مبارڪباد عرض ٿو ڪيان جو جنگ جي ميدان ۾ جنگي لباس سان ۽ مورچن ۾ عالم جي لباس ۾ هن مظلوم ملت جي خدمت ڪئي اٿئي ۽ پالڻهار کان توهان جي سلامتي کي اسلام ۽ مسلمانن جي خدمت خاطر تنهنجي لاءِ دعاڳو آهيان (247) 8 شهريور 1366 ڪجھ سياسي ماڻهن کي نصيحت ڪيائون ته پنهنجي گفتگو ۾ عيب بيان ڪرڻ بجاءِ آيت الله خامنه اي وانگر بڻجو جيڪو هميشه ٻين کي نصيحت ڪندو آهي ۽ پنهنجي خدمتن کي ماڻهن جي سامهون بيان ناهي ڪندو (248) 21 دي 1366 آيت الله خامنه اي جي ولايت مطلقه فقيه بابت لکيل خط جي جواب ۾ لکيو: مان اوهان سان انقلاب کان ڪيترائي سال پهريان ويجھڙائي وارو رابطو رکان ٿو ۽ خدا جو شڪر جو اهو رابطو اڃان برقرار آهي ، مان توهان کي جھموري اسلامي ايران جي بازوئن جي طاقت ٿو سمجھان ۽ توهان کي پنهنجي اهڙي ڀاءُ وانگر جيڪو فقهي مسئلن کان آگاھ ۽ ان جو پابند آهي ۽ فقهي نظرئي ۾ به ولايت مطلقه فقيه جي طرفداري ڪندڙ آهي، ڄاڻان ٿو اسلام جي پابند ۽ ان تي عمل ڪندڙ دوستن ۽ اسلامي نظريات کي بيان ڪرڻ ۾ توهان انهن ٿورڙن ماڻهن منجھان آهيو جيڪي سج وانگر روشني ڏيندڙ آهيو (249) 
حجت الاسلام والمسلمين سيد احمد خميني جيڪو امام خميني جي بلڪل ويجھو ساٿين منجھان ۽ قابل اعتماد شخصيت هيو نقل ڪيو آهي ته امام خميني آيت الله خامنه اي جي هڪ خارجي سفر دوران بيان ڪيو ته بيشڪ هو رهبر ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو (250) امام خميني جي نياڻي زهرا مصطفويه بيان ڪيو آهي ته جڏهن امام کان ايندڙ رهبر بابت پڇيو ويندو هيو ته سائين آيت الله خامنه اي جو نالو کڻندا هيا ۽ جڏهن آيت الله خامنه اي جي علمي مقام بابت سوال ڪيو ويندو هيو ته سائين آيت الله خامنه اي جي مجتهد هجڻ جي تائيد ڪئي آهي. (251) آيت الله هاشمي رفسنجاني پڻ نقل ڪيو آهي ته جڏهن امام آيت الله منتظري کي ٿيندڙ رهبري واري مقام تان معزول ڪري رهيا هيا ته هڪ اجلاس ۾ جيڪو ٽنهي فوجي سربراهن، وزير اعظم، (مير حسين موسوي) ۽ حاج سيد احمد خميني جي موجودگي ۾ امام جي محضر ۾ ٿيو هيو جڏهن ايندڙ رهبر جي لاءِ بحث ٿيو ته امام آيت الله خامنه اي کي رهبر معين ڪرڻ لاءِ سندس نالو تجويز ڪيو ، ائين سائين بيان ڪيو آهي ته امام سان ٿيندڙ هڪ خصوصي جلسي ۾ جڏهن آيت الله خامنه اي پاڻ ايندڙ دور ۾ رهبر معين ٿيڻ جي معاملي تي پريشاني جو اظهار ڪيو ته امام اشاري سان کيس جواب ڏيندي آيت الله خامنه اي کي فرمايو : توهان ڪڏهن بند ڳلي ۾ نه ويندو اهڙو انسان توهان جي درميان آهي توهان پاڻ ڇو نٿا ڄاڻيو ؟ (252 ) 
بيشڪ حضرت آيت الله خامنه اي جي رهبر معين ٿيڻ وارو زمانو وڏي اهميت جو حامل ۽ حساس هيو ، ڪجھ پريشانيون امام خميني جي بيماري بابت موجود هيون جيڪي هن ريت هيون : 
1 ــ امام خميني کان پوءِ ملڪ کي سنڀالڻ (253) 
2 ــ اساسي قانون جي ترميم ۽ بازنگري جو اڻ پورو هجڻ 
3 ــ عراق، آمريڪا ۽ منافقن جي امڪاني حملن جو خوف، خاص ڪري عراق طرفان ڪيترائي معاهدا ڪرڻ کان پوءِ انهن کي ٽوڙڻ ۽ جنگ ۾ پاڻ کي ڪامياب ظاهر ڪرڻ جي پروپيگنڊا ڪرڻ .
4 ــ ان بحران جو جاري رهڻ جيڪو ملعون سلمان رشدي جي ڪتاب آيات شيطاني لکڻ جي ڪري وجود ۾ آيو هيو ۽ ٻاهرين سياسي ملڪي سياست ۾ امام خميني طرفان سلمان رشدي جي مرتد ٿيڻ جي فتوا جيڪا مغربي ملڪن جي شديد تاثر جو سبب بڻي (254) 
ليڪن ان ڳالھ جنهن سڀني پريشانين کي اميد ۾ تبديل ڪري ڇڏيو 
1ــ ٿورڙي ئي عرصي ۾ آيت الله خامنه اي جو رهبر معين ٿيڻ 
2ــ امام خميني جي تشييع جنازه ۾ لکين ماڻهن جي شرڪت ۽ تمام وڏي اجتماع جو ٺهڻ پنهنجي رهبر سان الوداع لاءِ اچڻ جنهن وڏي طوفان وانگر دشمن جي مڙني سازشن کي نابود ڪري ڇڏيو 
3 ــ ملڪ جي اهم اڳواڻڻ ۽ ملڪ جي مختلف گروهن، امام جي گھر وارن، مراجع عظام جن منجھان آيت الله اراڪي، مرعشي نجفي، ميرزا هاشم آملي، گلپايگاني، مشڪيني ۽ حوزه علميه ۽ يونيورسٽين جي چونڊيل شخصيتن ۽ شهيدن جي خاندانن ۽ ملڪ جي ماڻهن جي بيعت ۽ تائيد ڪرڻ .
4 ــ حاج سيد احمد خميني حضرت آيت الله خامنه اي جي رهبر معين ٿيڻ جي ڪجھ گھڙين کان پوءِ سائين ڏانهن مبارڪباد جو خط لکي هن ريت فرمايو: حضرت امام ڪيترائي ڀيرا اوهان کي مسلم مجتهد ۽ اسلامي نظام جي رهبري لاءِ لائق ترين فرد بيان ڪندو هيو ، مان ۽ اسان جي گھر جا سڀ ڀاتي ، آيات عظام ، خبرگان جي نمائندن جا دل جي گھرائين سان شڪر ادا ٿا ڪيون ، ڇاڪاڻ ته اسان جو عقيدو آهي اسان جي عزيز امام جو روح ان انتخاب سان خوش ۽ آرامي آهي ، مان هڪ دفعو ٻيهر ننڍي ڀاءَ جي حيثيت ۾ ولي فقيه جي حڪمن کي پاڻ مٿان لازم الاجرا ٿو سمجھان (255) 
5 ــ ان پيغام جي نتيجي ۾ وسيع بيعت جو سلسلو شروع ٿي ويو ته امام خميني جو جانشين علم ۽ عمل جي ميدان ۾ امام خميني جي راھ ۽ فڪر تي پختو عقيدو رکندڙ آهي ۽ ان کي پنهنجي مڪمل توانائي سان جاري رکندو پوءِ اها بيعت حضوري، ريلين ۾ شريڪ ٿي، اطلاعيو ڇپرائڻ، مبارڪباد جي پيغامن ۽ ان کان پوءِ اجتماعي صحيحون ڪرڻ جي صورت ۾ واقع ٿي . (265) 
ميثاق با امام و بيعت با رهبر جا قافلا امام خميني جي چهلم جي سلسلي ۾ سڄي ملڪ مان نڪري پيا (257) مانور هاي بيعت با رهبري ملڪ جي سرحدي ۽ اسٽراٽيجڪ علائقن ۾ ۽ ميثاق با امام و بيعت با رهبري جي عنوان سان سيمينار برپا ٿيڻ وجود ۾ آيا ۽ آيت الله خامنه اي جي بيعت ڪيترائي مهينا پوءِ به جاري رهي ۽ سڄي دنيا آڏو واضح ڪيو ته ايران آيت الله خامنه اي جي رهبري ۾ پهريان وانگر اسلامي امت جو پرچمدار آهي. 
6 ــ آيت الله خامنه اي طرفان بار بار ، امام جي راھ کي جاري رکڻ ، اتحاد، ماڻهن جي اعتماد کي برقرار رکي انهن سان رابطي ۾ رهڻ، ديني اصولن جي پابندي ، فقه ۽ شريعت جي پابندي، ڪمزورن ۽ محرومن جي هميشه مدد ڪرڻ، مظلوم قومن سان اتحاد جوڙڻ، اسلام ۽ مسلمانن کي عزت عطا ڪرڻ، عالمي استڪبار جي دٻاءَ کان نه ڊڄڻ، آيت الله خامنه اي طرفان امام خميني کي انقلاب اسلامي جو شجره طيبه سڏڻ ۽ اهو اعلان ڪرڻ ته اسان پنهنجي واٽ کي امام خميني جي راھ جي بنياد تي جاري رکندا سين (260)

نوٽ: هي سڄو مضمون دفتر حفظ و نشر آثار حضرت امام خامنه اي جي ويب سائيٽ (پايگاه اطلاع رساني ) تان ورتل آهي.

حوالا

1ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1225
2 ـ شريف رازي127 /7- 129 زنگنه قاسم‌آبادي،132 /7
3 ـ همو، 3 شريف رازي ، 127/7 مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو ش ب 1225
4 ـ بهبودي، 15
5 ـ زنگنه قاسم‌آبادي77/1
6 ـ گلشن ابرار، 972/2
7 ـ زنگنه قاسم‌آبادي، 77/1
8 ـ صحيفه امام، 71/20
9 ـ آقابزرگ طهراني، 640/2
10 ـ گلشن ابرار،971/2
11 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، مصاحبه با آيت‌الله خامنه‌اي، ش‌ب 1225
12 ـ آقابزرگ طهراني، 640/2
13 ـ کسروي، 92
14 ـ بهبودي، 12
15 ـ آقابزرگ طهراني، 13/6 مقدمه
16 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 1226
17 ـ آقابزرگ طهراني، 559/2
18 ـ تاريخ علماي خراسان، 308، قاسم‌پور، 60
19 ـ زنگنه قاسم‌آبادي، 458/1
20 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1225
21 ـ بهبودي49
22 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1226
23 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب ۱126
24 ـ بهبودی، 78
25 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1232
26 ـ ساڳيو، ش‌ب ۱1227
27 ـ ساڳيو، ش‌ب 1228
28 ـ حسيني، طرح کلي انديشه‌ اسلامي، اکثر صفحات
29 ـ تداوم آفتاب، 21
30 ـ ساڳيو، ش‌ب 1228
31 ـ بهبودي، 157 ــ156
32 ـ ساڳيو، ش‌ب 1228
33 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب ، 119
34 ـ جلالي، مشهد در بامداد نهضت اسلامي، 148
35 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، مصاحبه با آيت‌الله خامنه‌اي، ش‌ب ۱1229 ۽ 1231
36 ـ باقري، 13 ــ 12
37 ـ بهبودي، 134 ــ 129
38 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 614 ۽ 1231 ۽ 1332
39 ـ ساڳيو، ش‌ب 1233
40 ـ جلالي، 205
41 ـ بهبودي، 157/156
42 ـ ياران امام ...، طالقاني، 468/1
43 ـ امام خميني در آيينه اسناد، 392/4
44 ـ بهبودي، 166 ــ 162
45 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، مصاحبه با آيت‌الله خامنه‌اي، ش‌ب 1234
46 ـ بهبودي، 187
47 ـ ساڳيو،195 ــ 192
48 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 3/130 ــ128 
49 ـ هاشمي رفسنجاني، دوران مبارزه، 1566/2
50 ـ آينده در قلمرو اسلام، همه‌ صفحات
51 ـ بهبودي،238 ــ235
52 ـ ياران امام ...، ميلاني، 7 ــ5/3
53 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش ب 614
54 ـ ساڳيو، ش ب 574
55 ـ يادداشت‌هاي روزانه‌ مهندس مهدي بازرگان، 422 ـ423
56 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش ب 614
57 ـ بهبودي، 304
58 ـ ياران امام ... هاشمي‌نزاد، ۲۴۸-۲۴۹
59 ـ ياران امام ... سعيدي، 248؛ همان، طالقاني، 497/2 ساڳييو، مهدوي ڪني، 14؛ ساڳيو، فضل‌الله محلاتي، 521/1 ساڳيو، باهنر355
60 ـ ياران امام ... سعيدي 363... ياران امام مهدوي ڪني 114
61 ـ بهبودي، 326 ــ 327
62 ـ بهبودي ، 471 ـ 470 ۽ 332 ـ 331
63 ـ جودڪي، 23؛ ياران امام ... هاشمي‌نزاد،307 ـ 306
64 ـ فارسي، 215
65 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 130؛ همان، ش‌ب ۱183؛ ياران امام ... سعيدي، 32/1
66 ـ ياران امام ... ميلاني، 324 ـ 323/3
67 ـ تقويم تاريخ خراسان، 225
68 ـ ياران امام ... محلاتي، 73/2
69 ـ ياران امام ... باهنر، 521 ـ 520 هاشمي رفسنجاني، دوران مبارزه، 1135 ـ 1134/2
70 ـ صحيفه‌ امام، 373ـ 358/2
71 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 123؛ ساڳيو، ش‌ب 614
72 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 614
73 ـ استاد شهيد ...، 218؛ ياران امام ... ميلاني، 590/3
74 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 572؛ ساڳيو، ش ب614
75 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 614 ساڳيو، ش‌ب 573؛ ساڳيو، ش‌ب 572
76 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 614
77 ـ ياران امام ...، مطهري، 455؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 573
78 ـ نيکبخت، زندگي و مبارزات ...مفتح، 408
79 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 573
80 ـ ساڳيو، ش‌ب 574 ساڳيو 416؛ همان، ش‌ب 572
81 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 575
82 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 575؛ ساڳيو، ش‌ب 389؛ ساڳيو، ش‌ب 304
83 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 576؛ ساڳيو، ش‌ب 572
84 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 389
85 ـ گفت ‌وگو چهارجانبه ...، سڀئي صفحا
86 ـ امام ... مفتح، 340 استاد شهيد ...، 277
87 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 583
88 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 572؛ ساڳيو، ش‌ب 389
89 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 572
90 ـ امام خميني در آيينه اسناد، 52/6
91 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 576
92 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 263/1 مرکز اسناد ...، 687 81 ـ 80 ياران امام ... مطهري، 575
93 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 326/2 ساڳيو 51 /10
94 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 576؛ اسناد نهضت آزادي ايران، 235 ـ 234/9
95 ـ ياران امام ... صدوقي، 131 ـ 128
96 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب576 
97 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب576
98 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب576
99 ساڳيو، 102
100 ـ ساڳيو ، 111
101 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 3/357 ـ 348 
102 ـ مؤسسه پزوهشي فرهنگي انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب 1889
103 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ش‌ب 576
104 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 402/3 مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب209
105 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 192/14 ۽ 472 
106 ـ امام خميني در آيينه اسناد،603/7؛ ياران امام ... صدوقي، 431
107 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب389 ساڳيو، ش‌ب 572
108 ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامي، آرشيو، ش‌ب389
109 ـ ساڳيو 572 مؤسسه‌ پزوهشي فرهنگي ...، ش‌ب1921
110 ـ روزشمار انقلاب اسلامي، 339/8 352
111 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...،33/20
112 ـ شمس‌آبادي، 316 ـ 3115
113 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 493 ـ 892/3 
114 ـ انقلاب اسلامي به روايت ...، 221/188 ۽ 123 ـ 124 
115 ـ شمس‌آبادي، 328 ـ 325
116 ـ روزشمار انقلاب اسلامي، 217 ـ 216/10
117 ـ صحيفه امام ...، 428 ـ 426/ 5.
118 ـ او به تنهايي ...، 63؛ حديث ولايت، 40/2
119 ـ قاسم‌پور، 94 ـ 92
120 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيروزي ...، 162 ـ 161 اطلاعات، ش 5771، 1357/11/9
121 ـ مصاحبه‌هاي ... 1363 ـ 1362، 183 ـ 182
122 ـ اسناد انقلاب اسلامي، 714/4
123 ـ پا به پاي آفتاب ...، 195/2
124 ـ قصه‌ آفتاب، 95
125 ـ صحيفه امام، 428 ـ426/5
126 ـ خاطرات آيت‌الله محمدرضا مهدوي کني، 183 
127 ـ پا به پاي آفتاب...، 192/2
128 ـ قاسم‌پور، 94 ـ 92
129 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيروزي ...، 169
130 ـ سائلي‌کرده ‌ده، 11
131 ـ ساڳيو 62 ـ 49
132 ـ خلاصه‌ مشروح مذاکرات شوراي انقلاب، جلسه‌هاي مختلف
133 ـ ساڳيو، جلسه‌ 1357/12/10
134 ـ ساڳيو، جلسه‌ 1357/12/29، 1358/6/4، 1358/7/15 ۽1385/9/2
135 ـ ساڳيو، جلسه، ‌ 1358/15/1، 1358/19/1، 1358/11/6 ، 1385/8/28 1958/10/6 ، 1358/10/8 
136 ـ صحيفه امام ...، 429/6
137 ـ ساڳيو، جلسه‌ 1358/10/4، 1358/6/14۽ 1358/9/4
138 ـ دولتهاي ايران ...، 459 ۽ 457
139 ـ سائلي‌کرده ‌ده، 118 ـ 117
140 ـ خلاصه مشروح مذاکرات شوراي انقلاب، جلسه‌ 1358/9/3
141 ـ رسالت، ش 997، 10
142 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيورزي ...، 429
143 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيورزي ...، 125
144 ـ ساڳيو، 218 ـ215
145 ـ جاسبي، 149/4
146 ـ جاسبي ، 147 ـ 146/3 
147 ـ کارنامه‌ چهار ساله‌ ...، 7 ـ 4
148 ـ جاسبي، 146/4
149 ـ هاشمي رفسنجاني، انقلاب و پيروزي ...،263
150 ـ هاشمي رفسنجاني، آرامش و چالش ...، 267
151 ـ خاطرات سيد مرتضى نبوي، 168
152 ـ جاسبي، 300/4
153 ـ جمهوري اسلامي، ش1541، 15 ساڳيو، ش1543، 2
154 ـ فراز و نشيب حزب جمهوري اسلامي، 11
155 ـ جمهوري اسلامي، ش2320، 1
156 ـ صحيفه‌ امام ...، 275/20
157 ـ صحيفه‌ امام ...، 116/12
158 ـ در مکتب جمعه...، 3 ـ 1/2
159 ـ در مکتب جمعه ...، 2 ۽ 3 مختلف صفحه
160 ـ فرهنگ و تهاجم فرهنگي311
161 ـ رضوي، 384
162 ـ آشنايي با مجلس ...، 91 ـ 90 
163 ـ ساڳيو، جلسه‌ 167 ـ 166 ۽ 168 
164 ـ خاطرات ماندگار،12
165 ـ خاطرات ماندگار،11
166 ـ خاطرات ماندگار، 11
167 ـ جمهوري اسلامي ش 387، 1 
168 ـ مجموعه مصاحبه‌هاي...در سال 7 ـ8 ، 1360 
169 ـ اميد انقلاب، ش 147، 9 ـ 8
170 ـ خاطرات و حکايتها، ۱207/10 
171 ـ کيهان، ش 11155، 4
172 ـ صحيفه امام، 264 ـ 263/13
173 ـ ساڳيو 281/12
174 ـ جمهوري اسلامي، ش409، 6
175 ـ بني لوحي و ...، 173 ـ 172
176 ـ جمهوري اسلامي، ش 409، 6
177 ـ از جنوب لبنان ...، 174 اطلاعات، ش 19153،5
178 ـ مصاحبه‌ها ... سال1360،59
179 ـ در مکتب جمعه...، 59/8/9
180 ـ جمهوري اسلامي، ش509، 2
181 ـ ساڳيوش 2088، 2 
182 ـ صحيفه‌ امام ...، 467/20
183 ـ دروديان، 163
184 ـ صحيفه‌ امام ...، 92/20،95
185 ـ ولايتي، 279 ـ 278
186 ـ صحيفه‌ امام ...، 138/3
187 ـ جمهوری اسلامي، ش113، 8 ؛ ساڳيو، ش182، 10؛ ساڳيو، ش192، 10 
188 ـ مجموعه مصاحبه‌ها ...در سال 1360 ــ 112 ـ114
189 ـ صحيفه‌ امام ...، 320/10
190 ـ کيهان، ش 11222، 4
191 ـ جمهوري اسلامي، ش498،4
192 ـ کيهان، ش 11218، 12؛ جمهوري اسلامي، ش 497، 3
193 ـ در مکتب جمعه...، 118 ـ 114/3
194 ـ زندگينامه‌ مقام معظم رهبري، چ 4، 172 ـ 166
195 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره اول، جلسه‌167
196 ـ مصاحبه‌ها ...، 1364 ـ 1363، 116 ـ 114
197 ـ خلاصه‌ مذاکرات شوراي انقلاب، جلسه‌هاي متعدد.
198 ـ انقلاب در بحران ...، 176
199 ـ صحيفه‌ امام ...، 504/14
200 ـ جرعه‌نوش کوثر ...، 218 ـ217
201 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ اول، جلسه199
202 ـ فارسي، 544 ـ 543
203 ـ ساڳيو، ش 667، 668، 669، 670 ۽ 671، ص 1 ۽ 11
204 ـ ساڳيو، 678،11 
205 ـ صحيفه‌ امام ...، 287/15
206 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ اول، جلسه224
207 ـ ساڳيو، جلسه226
208 ـ ساڳيو، جلسه 227
209 ـ دولتهاي ايران ...، 461، 467، 472، 482
210 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ اول، جلسه229
211 ـ ساڳيو، جلسه 230
212 ـ خاطرات 3 رئيس‌جمهور، 7
213 ـ مشروح مذاکرات مجلس شوراي اسلامي، دوره‌ دوم، جلسه268
214 ـ حاج سيد جوادي ، 104 ـ 103
215 ـ جمهوري اسلامي، ش1799، 11 ـ10 
216 ـ نوازني،298/1، 300، 339 ۽ 392
217 ـ علي‌بابايي، 130/6
218 ـ هاشمي رفسنجاني، اميد و دلواپسي ...، 23 ـ22 جرعه‌نوش کوثر ...، 237
219 ـ هاشمي رفسنجاني، اميد و دلواپسي ...، 23 ـ22
220 ـ صحيفه‌ امام ...، 84 ـ 83/18 
221 ـ ساڳيو، 111ـ 110 /9
222ـ بيست سال تلاش ...، 8 ـ7
223 ـ ساڳيو، 148 ۽ 343؛ 171/19۽ 316، نک‌ : بيست سال تلاش ...، جا گھڻا صفحا.
224 ـ آرشيو مرکز پزوهش و اسناد رياست جمهوري، پرونده‌های دوره‌ رياست ‌جمهوري آيت‌الله خامنه‌اي
225 ـ جمهوری اسلامي، ش 1921، 12
226 ـ جمهوری اسلامي ، 2826 ، 12، ساڳيو، 2827،11
227 ـ جمهوري اسلامي ، 2826 ، 12، ساڳيو2889 ، 2 
228 ـ جمهوري اسلامي ، 2413، 10
229 ـ صحيفه امام ...، 452/20 ، 455 
230 ـ صحيفه امام ...،...، 463/20 ، 465
231 ـ گفت ‌وگو با هاشمي رفسنجاني ...،52
232 ـ ساڳيو 68 ـ 69
233 ـ صحيفه امام...، 397/17
234 ـ ساڳيو 188/18
235 ـ ساڳيو 288/18
236 ـ ساڳيو 272/18
237 ـ ساڳيو 285/21
238 ـ ساڳيو 264/21
239 ـ ساڳيو 315/21
240 ـ ساڳيو 364 ـ363/21
241 ـ صورت مشروح مذاکرات شوراي بازنگري...، 1/1 ـ29
242 ـ ساڳيو ج 4 ـ1 جا اڪثر صفحا
243 ـ قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، 92
244 ـ چگونگي انتخاب رهبر در اجلاس فوق‌العاده مجلس خبرگان، 18؛ هاشمي رفسنجاني، بازسازي و سازندگي...، 151 ـ 149
245 ـ حديث ولايت، 183 ـ 182/1
246 ـ صحيفه امام، 504/14
247 ـ صحيفه امام، 127/20
248 ـ صحيفه امام، 455/20
249 ـ جرعه‌نوش کوثر ...، 265
250 ـ جمهوري اسلامي، ش 5352، 2 آذر 1367، 2
251 ـ مرجعيت آيت‌الله خامنه اي از ديدگاه فقهاء و بزرگان،70
252 ـ جمهوري اسلامي، ش 2905، 20 خرداد 1368 15 ـ14
253 ـ جمهوري اسلامي، ش2852، 9 فروردين 1368
254 ـ حديث ولايت /1 جا اڪثر صفحا
255 ـ جمهوري اسلامي، ش2926، 16 خرداد 1368، 3
256 ـ ڪيهان، ش 13631، 18 خرداد 1368
257 ـ جمهوري اسلامي، ش 2929، 19 تير 1368
258 ـ جمهوري اسلامي، ش 2972 ،12 شهريور 1368 
259 ـ جمهوري اسلامي، ش 2979 ، 20 شهريور 1368 
260 ـ حديث ولايت، 5 ـ3 /1، 95/1 ۽ ساڳيو، ۱314/1

بسمه تعاليٰ

الصدقه رد البلاء

صدقو بلائن،مصيبتن کي دور ڪري ٿو

معصومين عليهم السلام فرمائن ته صدقو مصيبتن،بلائن ۽ مشڪلاتن کي ٽاري ڇڏي ٿو.انهيءَ حديث جي ضمن ۾ هڪ واقعو پيش ڪجي ٿو؛ جناب عيسيٰ عليه السلام پنهنجي حوارين کي چيو ته سڀاڻي هي ڪاٺير مري ويندو  اتان کان  جناب عيسيٰ عليه السلام هليا ويا صبح جو جڏهن جناب عيسيٰ عليه السلام  پنهنجي حوارين سان گڏ واپس ٿيو ته  اهو ڪاٺير ڪاٺيون کڻي وڃي رهيو هو ته جناب عيسيٰ عليه السلام جا حواري جناب عيسيٰ عليه السلام کان سوال ڪيو ته يا رسول الله  ڪالھ توهان هن ڪاٺير لاءِ فرمايو ته هي سڀاڻي مري ويندو حالانڪه هي ته هيئر جيئرو آهي جناب عيسيٰ عليه السلام ڪاٺير کي سڏ ڪيو چيائين ته ڪاٺير جي بهري رک جڏهن ڪاٺير ڪاٺين جي بهري لاٿي ته جناب عيسيٰ عليه السلام هن ڪاٺير کي چيو ته هاڻي هنن ڪاٺين کي کول ۽ جدا ڪر جڏهن هن ڪاٺين کي کوليو ته انهن ڪاٺين جي وچ ۾ هڪڙو نانگ هيو جنهن جي وات ۾ ڪاٺي هئي  ته جناب عيسيٰ عليه السلام فرمايو اي ڪاٺير تون به ٻد اي صحابيو توهان به ٻدو هي نانگ حقيقت ۾ هن جي موت جو پيغام کڻي آيو هو پر اي ڪاٺير تون مون کي ٻداء ته صبح ڪهڙو ڪم ڪيو؟ هن جواب ڏنو ته اي الله جا رسول مان صبح پنهنجي گهران مانيون کڻي نڪتو هيس جڏهن جنگل ۾ پهتس ته هڪڙو بکايل هيو ان کي هڪڙي ماني کارايم مون مون اهو ڪم ڪيو ته جناب عيسيٰ عليه السلام فرمايو اي صحابيو هي نانگ هن جي موت جو پيغام کڻي آيو هو جڏهن هن صدقو ڏنو ته الله تعاليٰ هن نانگ جي وات ۾ ڪاٺي ڏئي ڇڏي بس حقيقت ۾ معلوم ٿيو ته صدقو مصيبتبن، مشڪلاتن،بلائن ۽ موت کي ٽاري ڇڏي ٿو تڏهن رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم جن فرمائن ته .....عليٰ ڪل مسلم ومسلمه صدقه. ترجمو صدقو ڏيڻ هر مسلمان مرد ۽ عورت تي واجب آهي.ڪڏهن جڏهن مشڪلات جي اچڻ جو خوف ۽ خطرو هجي انهيءَ وقت صدقو ڏيڻ واجب آهي.تڏهن ته قرآن مجيد ۾ آيت آهي قد افلح من تزکيٰ[i]

بتحقيق ڪامياب اهو شخص آهي جنهن تزڪيه نفس ڪيو يعني پهنهنجي نفس کي پاڪ ڪيو ليڪن ٻي روايت جي مطابق ڪامياب آهي اهو شخص جنهن زڪات ڏني زڪات ٻي معنيٰ صدقي جي آهي ليڪن زڪات جي معنيٰ حقيقت ۾ طهارت ۽ پاڪائي ڪئي وئي آهي  لمعه الدمشقيه جي ڪتاب زڪات مطابق. لهذا زڪات صدقو يعني پنهنجي مال  ۽ نفس کي پاڪ ڪرڻ آهي جنهن جو نفس ۽ مال پاڪ هجي ته ظاهرا اهو شخص زمين تي هوندو آهي ليڪن حقيقت ۾ اهو آسمان جا نوراني رستا طئي ڪندو آهي اهو ته سبب آهي جو حضرت علي عليه السلام جو فرمان آهي ته” من عرف نفسه فقد عرف ربه “ جنهن پنهنجي نفس کي سڃاتو انهيءَ  پنهنهجي رب کي سڃاتو يعني رب جي سڃاڻڻ لاءِ پنهنجي دل جا ڪينا ڪدورت ساڙ حسد بغض ڪڍي ڪري خدا جي بارگاھ ۾ سر جهڪائي چوي خدايا جيڪي غلطيون ٿي ويون آهن اهي معاف ڪر.

ان حوالي سان رسول خدا صليٰ الله عليه وسلم جن فرمائن ٿا ته

1. صدقي جي ذريعي پنهنجي مردن تي رحم ڪيو.

2.صدقو جي ذريعي الله غضب کي ٿڌو ڪري ٿو.

3.صدقو قبر جي گرمي کي ٿڌو ڪري ٿو.

4.قيامت جي سرزمين ۾ باھ ئي باھ هوندي مومن کان علاوه ڪنهن تي سايو نه هوندو ۽ ان تي صدقي جو سايو هوندو.

5.صدقي ڏيڻ وارا ماڻهون بجلي وانگر پل صرط کان گذرندا.

 



[i] ڪتاب حسين بخش جاڙا تفسيرانوار نجف

عزاداري جا مرحلا 

سهيڙيندڙ: معشوق علي مهدوي (جلالاڻي)

مهاڳ

سڀ ساراھَ تنهن سائينءَ کي ئي سونهي جيڪو هن سڄي سنسار جو سرجڻهار آهي ۽ سوين درود ۽ سلام هجن سندس پياري حبيب حضرت محمّد مصطفى3 ۽ سندن آل پاڪG تي جن جي صدقي هيءَ ڪرسي، لوح ۽ قلم، هي جن، مَلڪ ۽ آدم، هي آفاق ۽ عرش، هيءُ آڪاش ۽ فرش، هيءُ ماھ ۽ مهتاب، هيءُ سج ۽ آفتاب، هي نهرون ۽ نديون، هي سال ۽ صديون، هي پکي ۽ پرندا، هي حيوان ۽ درندا، هيءُ سج، چنڊ ۽ ستارا، هي قطب، ڪَتيون ۽ تارا، هي ڪوھَ ۽ ڪائنات، هي بادل ۽ برسات، هي سمونڊ ۽ واھَ، هي نديون ۽ درياءَ، هي گل ۽ ڦل، هي  ٽڪر ۽ جبل، هيءُ ڏينهن ۽ رات، هيءَ پرھ ۽ پرڀات، هي وڻ ۽ ٽڻ، هي پٿر ۽ پهڻ، هيءُ مُلڪ ۽ ميدان، هي صحراء ۽ ريسگتان ۽ هي ڪشتيون ۽ ڪهڪشان خلقيائين.

اسان وٽ جيڪو ڪجھ به آهي سڀ امام حسين× جي عزاداريءَ جي برڪت سان آهي. عزاراي ملت تشيّع جو روح آهي. ليڪن امام حسين× جي عزاداري ائين ڪجي جيئن ائمه^ ڪئي آهي ۽ جيئن ٻڌايو اٿن. اسان کي ڏسڻ گھرجي ته ائمه معصومين^ امام حسين× جي عزاداري ڪيئن ڪندا هئا؟ ۽ هن غيبت جي زماني ۾ مجتهدَ ۽ فقيه عزاداريءَ جي طريقي جي باري ۾ ڇا بيان ڪن ٿا؟ اسان کي به اهڙي ئي نموني عزاداري ڪرڻ گھرجي. عزاداريءَ ۾ جيترو به ٿي سگھي خرافات ۽ بدعت کان پاسو ڪجي. عزاداري هڪ نيڪ ۽ چڱو عمل آهي ۽ ان جو بيحد ثواب آهي، پر ائين نه ٿئي جو عزاداريءَ ڪندي ڪو واجب عمل ڇٽي وڃي يا ڪو حرام عمل سرزد ٿي وڃي! مؤمن وانگر عزاداري ۽ عزادار جا پڻ مختلف رتبا ۽ درجا آهن؛ عزاداريءَ جي لحاظ سان عزادار جو رتبو جيترو ئي مٿي هوندو اوترو ئي اهو امام حسين× جي اڳيان وڌيڪ سرخرو ۽ سندن وڌيڪ ويجھو هوندو. عزاداريءَ جا سڀئي درجا ۽ رتبا اجر ۽ ثواب رکن ٿا ۽ هر هڪ عزادار کي سندس ئي درجي جو ثواب ملي ٿو. اسان پنهنجي هن مختصر لکڻيءَ ۾ عزاداري ۽ عزادار جي مرتبن ۽ مرحلن سان گڏوگڏ هڪ حقيقي عزادار جي ذميواري ۽ وظيفي کي بيان ڪرڻ چاهيون ٿا ان اميد سان ته پڙهندڙ دوست هن لکڻيءَ مان سهڻو لاڀ پرائيندا.

عزاداريءَ جو پهريون مرتبو

عزادار، عزاداريءَ جي هن رتبي ۾ دل جي گھراين سان امام حسين× جي غم ۾ غمگين هوندو آهي ۽ ان کانسواءِ هن رتبي جو عزادار پنهنجي غم ۽ ڏک کي ظاهر پڻ ڪندو آهي، هيءُ عزاداريءَ جو گھٽ ۾ گھٽ رتبو آهي. جيڪي ماڻهو عزاداريءَ جي پهرئين مرتبي تي ۾ آهن پوءِ چاهي اهي ڪنهن به مذهب ۽ دين سان لاڳاپو رکندا هجن جيترو به امام حسين× جي عزاداريءَ جو غم ۽ امام× جو درد سندن سيني ۾ هوندو ايترو ئي الله پاڪ کين اجر ۽ ثواب عطا ڪندو.

عزاداريءَ جو ٻيو مرتبو

عزادار، عزاداريءَ جي هن رتبي ۾ پنهنجي غم کي مختلف صورتن ۾ ظاهر ڪندو آهي؛ مثال جي طور تي سندس چهري جو مُرجھائڻ، امام× جي لاءِ روئڻ، ڪارا ڪپڙا پائڻ، ماتم ڪرڻ وغيره. هن رتبي جو عزادار عزاداريءَ کي ڪڏهن تنها ۽ ڪڏهن ٻين عزادارن سان گڏجي انجام ڏيندو آهي.

يهودي، عيسائي ۽ ٻين مذهبن جا عزادار جيڪي امام حسين× تي روئن ٿا ۽ اهڙي نموني جيڪي امام× سان اهڙي قسم جا احساسات رکن ٿا جيتوڻيڪ امام× سندن مذهب ۽ مسلڪ ۾ شامل ناهي پر تنهن هوندي به اهي امام× بابت ڄاڻ رکن ٿا. حقيقت هيءَ آهي ته انهن جي دل ۾ ائمه معصومين^ ۽ خاص ڪري مولا حسين× جي محبت رهي ٿي. اسان انهيءَ بابت عزاداريءَ جي چوٿين مرحلي ۾ وڌيڪ وضاحت ڪنداسين.

عزاداريءَ جو ٽيون مرحلو

عزاداريءَ جي هن مرحلي ۾ گھڻو ڪري امام حسين× جا شيعه ئي هوندا آهن ۽ هن مرحلي ۾ عزادارَ انهن ماڻهن سان پنهنجي نفرت ۽ اعتراض کي ظاهر ڪندا آهن جن امام حسين× ۽ سندن ساٿين سان ظلم ڪيو آهي ۽ کانئن بيزاري ڪندا آهن. امام حسين× جي معرفت ئي سبب بڻجندي آهي جو عزادار عزاداريءَ جي ٻئين رتبي کان ٽئين رتبي ڏانهن ترقي ڪندو آهي.

هنن ٽنهي مرتبن جي تحقيق سان سهڻي نموني سمجھ ۾ اچي ٿو ته هنن ٽنهي رتبن جو اصلي ۽ ڪليدي عنصر، عطوفت ۽ محبت آهي. نوحن ۽ عاشور جي اشعار جي تحقيق سان اهو معلوم ٿو ٿئي ته عزاداري هنن ٽنهي مرحلن ۾ گھڻو ڪري عطوفت ۽ احساسات تائين محدود رهي آهي ۽ ان کان مٿين مرحلن ڏانهن ترقي نه ڪئي اٿس.

عزاداريءَ جي ٽئين مرتبي جون رڪاوٽون

افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته عزاداريءَ جي ٽئين مرحلي ۾ اهڙيون بدعتون، ناپسند طريقا ۽ خُرافات آهن جيڪي عزاداريءَ جي فلسفي ۽ امام حسين× جي انقلاب جي روح جي بلڪل برعڪس آهن، ان جي عمده دليلن منجهان هڪ هيءَ آهي ته هن مرتبي ۾ روئڻ ۽ روئارڻ کي عزادايءَ جو اصلي هدف قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو سمجھيو ويو آهي ته هن مرتبي ۾ حماسي ۽ معرفتي رُخ جو ڪوبه حصو نه آهي يا جيڪڏهن آهي تڏهن به نه هجڻ جي برابر؛ ڇاڪاڻ ته عزاداريءَ جي هن مرتبي ۾ رڳو ان شيءِ جي اهميت آهي ته عاشور وارو واقعو ڪيئن پيش آيو؟ نه منجهانئس درس پرائڻ ۽ پيغام حاصل ڪرڻ.

اهو روشن آهي ته جڏهن روئڻ ۽ روئارڻ کي امام حسين× جي عزاداريءَ جو اصلي هدف قرار ڏنو ويو ته پوءِ وسوسي ۽ دوکي ۾ وجھڻ وارو نفس ۽ شيطان انسان کي ڪوڙي ۽ غلط شين، بدعتن ۽ خرافات بابت اڀاري ٿو.

هن مرتبي ۾ گريي ۽ سوڳواري، عمل ۽ معرفت جي جاءِ سنڀالي ورتي آهي، تنهنڪري دشمن اهڙي قسم جي مجلسن کان جن ۾ بدعتون ۽ خرافات آهن غلط فائدو وٺي ٿو ۽ اهو پنهنجي ڀاري رقم خرچ ڪري مختلف حيلن ۽ حربن سان حقيقي عزاداريءَ جي راھ کي تبديل ڪرڻ ۾ پنهنجي ڀرپور ڪوشش ڪري رهيو آهي ۽ هو اهو چاهي ٿو ته عزاداري پنهنجو حقيقي روپ تبديل ڪري، گريي، سوڳواري ۽ عطوفت جي روپ ۾ ماڻهن جي سامهون اچي.

عزاداريءَ جو چوٿون مرتبو

عزاداريءَ جي هن رتبي ۾ بنيادي طور تي عزادار، عزاداريءَ جي ٽئين رتبي کان وڌي ڪري اڳتي وڃڻ چاهي ٿو ۽ اهو پنهنجي پاڻ کي ائمه معصومين^ جي حقيقي عزادارن ۽ حقيقي شيعن ۾ ڄاڻي ٿو؛ ڇاڪاڻ ته ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ سندس محبت ۽ معرفت وڌي چڪي آهي. عزادار، امام حسين×، سندن خاندان ۽ باوفا صحابين جي عظمت کان آشنا هوندو آهي اهڙي حالت ۾ هو احساس ڪندو آهي ته هاڻي هو ان ٽئين رتبي ۾ رهي ڪري پنهنجي پاڻ کي راضي ۽ سيراب نه ٿو ڪري سگھي، انهيءَ ڪري هو پنهنجي پاڻ ۾ اهلبيت^ ۽ خاص ڪري امام حسين× جي عظمت کي درڪ ڪرڻ جي لاءِ محسوس ڪندو آهي ته هاڻي هو ذاڪرن ۽ خطيبن ۽ ڪتابن جي ليکڪن جون توجيهون ۽ وضاحتون جيڪي خود انهيءَ ٽئين مرحلي ۾ آهن ،عزادار کي سيراب ڪرڻ کان قاصر آهن؛ ڇو جو اهي ماڻهو پنهنجي سمجھ ۽ فهم مطابق اهلبيت^ ۽ خاص ڪري امام حسين× جي ذڪر کي بيان ڪن ٿا، ليڪن ان صورت ۾ عزادار بهترين طريقي سان متوجّھ هجڻ سان گڏوگڏ احساس ڪري ٿو ته حقيقت ان کان اڃا وڌيڪ آهي جيڪو ڪجھ اهي بيان ڪن ٿا. عزادار ان شيءِ جي باري ۾ اڃا وڌيڪ تلاش ڪندو آهي ته هو پنهنجي پاڻ کي انهن مجهول شين کان پري ڪري ۽ گھري معرفت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ته جيئن معرفت جي حقيقي جام سان پنهنجي اڃ اجھائي سگھي.

عزادار، عزاداريءَ جي هن چوٿين مرحلي ۾ وڌيڪ ۽ اعلى معرفت حاصل ڪرڻ جي ڪري انهن ماڻهن کان انتقام وٺڻ جي لاءِ تيار ٿي ويندو آهي جن ائمه معصومين^ کان خدا پاڪ جي طرفان کين عطا ڪيل مقام ۽ مرتبو کَسيو آهي ۽ اهڙي نموني انهن ماڻهن کان انتقام وٺڻ گھري ٿو جيڪي مقامِ امام ۽ امامت ۽ هدايت جا غاصب آهن ۽ جن هن معاشري ۾ ان شيءِ کي عام ڪرڻ جي لاءِ انهن جي مدد ڪئي آهي. عزاداريءَ جي هن مرحلي ۾ روئڻ ۽ روئارڻ جيتوڻيڪ عزادار جو هڪ مهم ۽ مک فريضو آهي ليڪن هن فريضي کي ايتري اهميت ڪو نه ٿو ڏئي بلڪه مودّت جي سايي ۾ حضرت امام حسين× جي لشڪر (جيڪو خدا پاڪ جو لشڪر آهي) ۾ شامل ٿي ويندو آهي.

 چوٿين مرحلي ۾  عزاداريءَ خاطر مجلسون

هن مرتبي ۾ عزاداري ڪرڻ انهن هدفن ۽ مقصدن کي زندھ ۽ محفوظ رکڻ جو وسيلو آهي جن کي زندھ ۽ محفوظ رکڻ خاطر اهل بيتG پنهنجون جانيون قربان ڪري ڇڏيون. عزاداريءَ جي هن مرحلي جون مجلسون ۽ پروگرام ڪوڙ، حرام، تحريف ۽ اختلافن کان آجا هوندا آهن ۽ ماڻهو اهڙي قسم جي مجلسن ۾ شريڪ ٿي دين ۽ سندن وظيفن ۽ فريضن بابت پهريان کان اڃا وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪندا آهن.

هن مرتبي ۾ مجلسون ۽ معصومينG سان مخصوص ڏهاڙن کي ملهائڻ جا پروگرام mمعرفت ۽ انتقام جو روح پيدا ڪرڻn جو محل ۽ مرڪز هوندا آهن، هنن مجلسن ۾ شريڪ ٿي ڪري انسان حضرت امام حسينA جي شخصيت، فضيلت، مقام ۽ مرتبي کان بهترين طريقي سان آشنا ٿئي ٿو. عزاداريءَ جي چوٿين مرحلي ۾ حقيقي عزادار جي لحاظ کان، سڀ کان بهترين مجلس عزا اها آهي جيڪا هڪ عزادار جي دل ۾ حسيني روح کي وجود ۾ آڻي.

عزاداريءَ جو پنجون مرتبو

عزاداريءَ جي هن مرتبي ۾ عزادار جو باطن پاڪ ۽ صاف هوندو آهي ۽ هو هن مرحلي ۾ هر قسم جي ڪوڙ، تحريف ۽ بدعت کان ڪوهين دور هوندو آهي ۽ ان سان گڏوگڏ هو هن مرحلي ۾ گھري معرفت سان پڻ سرشار هوندو آهي. حقيقي عزادار عزاداريءَ جي هن مرتبي ۾ ان معرفت جي سهاري جيڪا پاڻ حاصل ڪئي اٿس، اهل بيتG سان مودّت ڪرڻ جي مرحلي تائين پهچندو آهي ۽ منجهس انهن جي دشمنن کان انتقام وٺڻ جو جوش ۽ وِلولو جاڳندو آهي ۽ سندس زندگيءَ کي عمل جي ميدان ۾ لاهيندو آهي اهڙو عمل جيڪو مودّت جو نتيجو ۽ عقيدي تي مبتني هوندو آهي.

حقيقي عزادار اهو آهي جيڪو جيڪڏهن حضرت امام حسين× جي هن عظيم مصيبت تي گريو ۽ زاري ڪندو آهي ته هو اعظم مصيبت تي ان کان اڃا وڌيڪ ڏکارو ٿيندو آهي.

نبي ڪريم6 جن فرمايو: بيشڪ حسين× جي شهادت خاطر مؤمنن جي سينن ۾ هڪ اهڙي قسم جو سيڪ آهي جيڪو ڪڏهن به ٿڌو نه ٿو ٿي سگھي.

جيڪڏهن حضرت امام حسين× ۽ سندن باوفا ساٿين جي شهادت جي ڪري هڪ حقيقي عزادار جي سيني ۾ باھ دُکي رهي آهي جيڪا ڪڏهن به ۽ ڪنهن به قيمت تي اجھامي نه ٿي سگھي ته پوءِ امام× کي سندس مقام جي کسڻ تي سيني جي باھ جا اڃا وڌيڪ اُلاھ ظاهر ٿيڻ گھرجن ۽ سينو اڃا وڌيڪ جلڻ گھرجي؛ ڇاڪاڻ ته سندس وجود ۾ حضرت امام حسين× جو روح ڦوڪيو ويو آهي ۽ اهوئي امام حسين× جو حقيقي فرزند آهي جنهن کي الله سائين سندن ولي قرار ڏنو آهي، سندس دل ۾ امام حسين× جي انتقام جي اهڙي آڳ ڀڙڪي رهي آهي جيڪا ڪڏهن به وسامي نه ٿي سگھي ۽ اهائي انتقام جي اها باھ آهي جيڪا ان عزادار کي عزاداريءَ جي پنجين مرحلي ۾ داخل ڪندي آهي.

حقيقي عزادار جو امام حسينA جي خون جي مُنتقم سان رابطو

جڏهن عزادار کي هن حقيقت جي خبر پئجي ويندي آهي ته امام حسين× جي خون جو انتقام فقط ۽ فقط اصلي مُنتقمَ (امام مهدي×) جي اچڻ کان سواءِ ممڪن ئي نه آهي، جڏهن عزادار ۾ اهڙي قسم جي معرفت اچي ويئي ته پوءِ هو پنهنجي پوري جي پوري وجود سميت پنهنجي وقت جي امام ڏانهن متوجهه ٿيڻ لڳندو آهي.

عزادار ۾ محبت ۽ معرفت جهڙا جيڪي ٻه سبب مضبوط ٿيا آهن اهي ٻئي سبب هميشه ان انسان ۾ جذابيت ۽ ڪشش پيدا ڪن ٿا ۽ اها دائمي ڪشش ڪارڻ بڻجندي آهي جو هو امام زمانه× سان سندس محبت ۽ معرفت کي وڌائي ڪري پنهنجي وظيفن ۽ فريضن کي سهڻي نموني انجام ڏئي. جڏهن عزادار ۾ اهڙي قسم جي معرفت اچي ويئي ته پوءِ هو هڪ اهڙي مٿانهين ۽ بلند مقام تي پهچي ٿو جنهن کي مقامِ mانتظارn چئبو آهي؛ جڏهن عزادار انهيءَ مقام تائين پهچي ٿو ته پوءِ هر وقت سندس دل پنهنجي وقت جي امام جي لاءِ ماندي ۽ بيقرار رهندي آهي.

هن مرتبي ۾ عزادار جي وجود (دل) ۾ حضرت امام مهدي× جي لاءِ اهڙي قسم جي محبت ۽ عشق ويهي ٿو وڃي جو هاڻي هو امام× جي رضايت کان سواءِ پنهنجي زندگيءَ جو هڪ لمحو به گذارڻ نه ٿو چاهي، هو بس هن دنيا ۾ پنهنجي وقت جي امام جي لاءِ ئي جِيئِي رهيو آهي ۽ پنهنجي اختيار جون سموريون واڳون پنهنجي حقيقي حُجّت جي حوالي ڪري ڇڏيندو آهي، هو هن وقت هن حقيقت تائين پهچي چڪو هوندو آهي ته هن جهان ۾ جيڪي به سختيون، مشڪلاتون، بي انصافيون، بڇڙايون، جھيڙا ۽ فساد پيدا ٿيا آهن اهي سڀئي خدا پاڪ جي طرفان موڪليل رهبر ۽ رهنما جي غيبت جي ڪري ئي آهن، جيڪڏهن هن وقت امام× جن غائب نه هجن ها ته هن ڌرتيءَ تي ههڙي قسم جي هاڃا پيش ئي نه اچن ها.

عزادار انهيءَ محبت جي ڪري جيڪا کيس پنهنجي وقت جي امام سان آهي ۽ اهڙي نموني امام زمانه× جي مقابلي ۾ کيس جيڪو مسئوليت ۽ ذميواريءَ جو احساس ٿيو آهي، جهاد ۽ عمل جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو. هو هن صحيح نتيجي تي پهتو آهي جو عبادت ۽ اسلام جي خدمت بغير ڪنهن هدف ۽ مقصد جي ڪافي نه آهي بلڪه سڀئي عبادتون ۽ خدمتون جيڪي اسلام جي لاءِ انجام ڏنيون وڃن ٿيون انهن سڀني جو ڪو نه ڪو هدف ۽ مقصد آهي ۽ اهو خدا پاڪ جي برحق خليفي سان يڪجهتي ۽ ساڻس اهو وچن ڪرڻ آهي ته ڪنهن به صورت ۾ سندس ساٿ ناهي ڇڏڻو ۽ ڪنهن به قيمت تي کيس تنها ناهي ڇڏڻو.

بس هن وقت سندس نيڪ ۽ صالح عمل ۽ سندس خدمت اجائي نه آهي بلڪه هو جيڪي به اعمال انجام ڏيئي رهيو آهي ۽ اسلام ۽ مسلمانن جون جيڪي به خدمتون ڪري رهيو آهي اهي بي هدف نه آهن بلڪه سندس اهي خدمتون خالص روح سان ۽ هڪ هدف ۽ مقصد تحت آهن.

ان کانپوءِ حقيقي عزادار جيڪا به سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، عبادي، عرفاني ۽ علمي فعاليت، انجام ڏئي ٿو انهن سڀني جو هڪ رُخ ۽ هڪ ئي مقصد آهي ۽ اهو امام زمانه× جي ظهور جي راھ هموار ڪرڻ ۽ هن دنيا تي ان امام جي حڪومت (جيڪا جهاني ۽ الهي حڪومت آهي) جو قائم ٿيڻ آهي.

جنهن جنهن فعاليت ۽ تحرّڪ ۾ اهڙي قسم جو هدف ۽ مقصد نه پاتو وڃي ته پوءِ اهڙي قسم جي فعاليت نه رڳو هڪ ڀلو ڪم نه آهي بلڪه اها خداوند متعال ۽ معصومين^ ۽ پڻ اسلام ۽ مسلمانن سان هڪ قسم جي خيانت ۽ ظلم آهي. جيڪڏهن ڪوئي مسلمان هجڻ جي دعوى ڪندي مذهبي ڪمن ۾ پنهنجي پاڻ کي مشغول ڪري پر اهو پنهنجي وقت جي امام جي باري ۾ ڪا به جدوجهد نه ڪري ۽ امام× جي ظهور جي رڪاوٽن کي ختم ڪرڻ جي لاءِ ڪو به هٿ پير نه هڻي ته اهڙي انسان کي پڪ شيطان دوکي ۾ رکيو آهي ۽ سچ پچ! ان کي شيطان پنهنجي فريب جي ڦندي ۾ ڦاسايو آهي.

جنهن اسلام ۾ حجّتِ خدا ۽ ان جا اسان جي مٿان جيڪي وظيفا ۽ فريضا آهن انهن جو تذڪرو نه هجي اهڙي اسلام کي محمّدي اسلام نه چئبو بلڪه ان کي شيطاني اسلام چئبو. اسلام جو شيطان جي ولايت هيٺ اچڻ ئي سبب بڻيو آهي جو ماڻهو سوين سالن کان وٺي پنهنجي وقت جي امام (حضرت امام مهدي×) کان غافل ۽ بي خبر آهن ۽ پنهنجي وقت جي امام کي تنهائي ۽ غربت جي عالم ۾ مظلوم ۽ اڪيلو ڇڏي ڏنو اٿن.

ڇا اسان اها دعوى ڪري سگھون ٿا ته اسان اهلبيت^ جا محبّ ۽ سندن حقيقي عزادار آهيون، جڏهن ته اسان حضرت امام مهدي× جي حڪومت جي قائم ٿيڻ ۽ پنهنجي دين ۽ مذهب جي لاءِ معصوم رهبر جي رهبريءَ جي لاءِ ڪنهن به قسم جي ڪائي تلاش ۽ ڪوشش نه ڪري رهيا آهيون ۽ مصيبت اعظم (حڪومت جو امامِ معصوم جي هٿ ۾ نه هجڻ) تي پڻ راضي آهيون؟

حقيقي عزادار جنهن حد تائين معرفت حاصل ڪري چڪو آهي انهيءَ جي سايي ۾ سهڻي نموني اهو ڄاڻي ٿو ته جيستائين حضرت امام مهدي× جي ظهور جو حقيقي مُنتظِر نه هوندو تيستائين نه ئي حقيقي عزادار ٿي سگھي ٿو ۽ نه ئي امام حسين× جي خون جي انتقام وٺندڙن منجهان ٿي سگھي ٿو، بلڪه انهيءَ کان به مٿي اهو ان نتيجي تي پهچي ٿو ته جيڪڏهن هو امام حسين× جي خون جي اصلي مُنتقم (امام مهدي×) جي ظهور ۽ ان جي راھ ۾ جيڪي رڪاوٽون آهن انهن کي ختم ڪرڻ جي لاءِ ڪائي تلاش ۽ ڪوشش نه ڪندو ته انهيءَ به امام× تي ظلم ڪيو آهي. هن حساس زماني ۾ پنهنجي وقت جي امام کي تنها ڇڏي ڏيڻ بلڪل ڪوفي جي ماڻهن وانگر آهي جن امام حسين× کي اڪيلو ڇڏي ڏنو هو. امام زمانه× جي لاءِ بيقرار نه ٿيڻ ساڻن بي وفائي ڪرڻ وانگر آهي. شيعن جي بي وفائي ۽ امام× کي وساري ڇڏڻ ئي هڪ اهڙو ڪم آهي جنهن جي امام زمانه× شڪايت ڪئي آهي ۽ اهائي شيءِ سبب بڻي آهي جو امام زمانه× هن وقت تائين غيب جي پردي ۾ آهن.

امام مهدي× جن هڪ هزار سال پهريان شيخ مفيدP جي لاءِ جيڪا توقيع تحرير فرمائي هئي انهيءَ ۾ امام× سندن ظهور جي تاخير جا ٻه مک سبب بيان فرمايا آهن:

الف: امام× سان سندن شيعن ۽ محبّن جي بي وفائي.

ب: ظهور جي رڪاوٽن کي ختم نه ڪرڻ.

اهي شيعا جن پنهنجي امام جي وظيفن کي انجام ڏيڻ ۾ سُستي ۽ ڪوتاهي ڪئي ته اهڙي قسم جا شيعا به انهن ماڻهن منجهان هوندا جن امام× کي آزار ۽ اذيت ڏني آهي. ۽ امام× اهڙي قسم جي ماڻهن کان شڪوا ڪندي فرمائن ٿا ته: m بيشڪ جاهل، اٻوجھ ۽ گھٽ عقل رکندڙ شيعا ۽ اهي ماڻهو جن جو دين هڪ مڇر جي پَر کان به وڌيڪ ڪمزور آهي، مون کي تڪليف ۽ اذيت پهچائي رهيا آهنn.[1]

حضرت امام علي× امام زمانه (عج) جن جي تنهائي ۽ مظلوميت جي باري ۾ فرمائن ٿا: mصَاحِبُ هذَا الاَمْرِ الشَّرِيْدُ الطَّرِيْدُ الفَرِيْدُ الوَحِيْدُn.[2] امام زمانه# بي يار و مددگار آهي ۽ هو (هيترن محبن ۽ شيعن جي هوندي به هن وقت) بي سهارو، تنها ۽ اڪيلو آهي. ڇا اهي جملا اسان جي وقت جي امام جي باري ۾ ناهن؟ مگر هو اسان جي زماني جو حسين ناهي؟ ڇا هو هر روز فرياد نه ٿو ڪري: mهَلْ مِنْ نَاصِرٍ يَنْصُرُنِيْn ڪوئي آهي جيڪو منهنجي مدد ڪري؟ ڇا اسان کي انهيءَ فرياد جو جواب نه ڏيڻ گھرجي؟ جيڪڏهن اسان پنهنجي وقت جي امام جي انهيءَ فرياد جو جواب نه ڏنو ته ڇا اسان به انهن وانگر ناهيون جن حضرت امام حسين× کي ڪربلا ۾ اڪيلو ڇڏي ڏنو؟

سچو مؤمن ۽ حقيقي عزادار اهو آهي جيڪو امام× جي انهيءَ فرياد کي دل جي ڪَنن سان ٻڌي ۽ پنهنجي پوري عشق، محبت، جوش ۽ وِلوِلي سان سندن سپاھ ۾ وڃي شامل ٿئي. حقيقي عزادار عزاداريءَ جي پنجين مرحلي ۾ پهچڻ ۽ پنهنجي وقت جي امام جي لشڪر ۾ شامل ٿيڻ جي باوجود به دلي طور تي خوش ناهي هوندو؛ ڇاڪاڻ ته هو اڃا تائين به پنهنجي وقت جي امام کي مظلوميت، تنهائي ۽ غربت جي عالم ۾ ڏسي رهيو آهي ۽ امام× کي اهڙي حال ۾ ڏسي دلي طور تي خوش نه آهي، هو دشمنن جي گھڻائي ۽ دوستن ۽ حقيقي عزادارن جي قِلت جي ڪري رنجيده آهي ۽ انهيءَ جي ڪري ئي امام زمانه× جن جي تنهائي ۽ غربت کي ختم ڪرڻ جي لاءِ وڏي جوش ۽ جذبي سان قيام ڪري ٿو. سندس اها ڀرپور ڪوشش رهندي آهي ته پاڻ کان علاوه ٻين دوستن ۽ عزادارن جي (جيڪي کانئس مرحلي جي لحاظ کان هيٺ آهن) مدد ڪري ته جيئن اهي به عزاداريءَ جي پنجين مرحلي ۽ امام زمانه× جي سپاھ ۾ شامل ٿي سگھن ۽ امام× جي مددگارن ۽ دوستن مان شمار ڪيا وڃن.

هن مرحلي ۾ حقيقي عزادار ٻين کي پنهنجي وقت جي حسين، حضرت امام مهدي× جي تنهائي، غربت ۽ مظلوميت جي باري ۾ آگاھ ڪرڻ، پنهنجي هڪ وڏي ذميواري سمجھي ٿو ۽ هو هن فرهنگي ڪم ۾ پنهنجي جان ۽ مال جي ڪا به پرواھ نه ٿو ڪري، هن جي لاءِ هن کان وڌيڪ ڪا ٻي مهمترين ۽ بهترين شيءِ ڪانهي جو هو انهن دوستن ۽ عزادارن کي پنهنجي وقت جي امام جي ويجهو ڪري جيڪي ڪنهن نه ڪنهن سببان پنهنجي حقيقي هادي ۽ رهبر کان دور ٿي چڪا آهن. هو ڀليءَ ڀَتِ ڄاڻي ٿو ته سندس هيءُ ڪم پنهنجي وقت جي امام جي قُرب جو مُکيه سبب آهي ۽ هو انهيءَ ڪم کي انجام ڏيئي پنهنجي امام جي اڃا وڌيڪ ويجھو ٿئي ٿو.

حقيقي عزادار ڪڏهن به انهن ماڻهن منجهان نٿو ٿي سگھي جيڪي امام× کي تڪليف پهچائين ٿا. پنهنجي وقت جي امام جي شناخت ۽ پنهنجي فريضن ۽ وظيفن کي انجام ڏيڻ ۾ ڪوتاهي ڪرڻ، سبب بڻجي ٿي ته اسان هرگز امام× جي اچڻ جي تمنا ئي نه ٿا ڪريون ۽ دشمنن جي خاتمي ۽ ظهور جي رڪاوٽن کي ختم ڪرڻ جي لاءِ ڪابه جدوجهد نه ٿا ڪريون ۽ عملي طور تي انهن ماڻهن جي زُمري ۾ اچي وڃون ٿا جن پنهنجي امام کي سندس اعلى مقام تان هٽايو ۽ اهڙن تي سدائين خدا جي ڦٽڪار آهي.

جيڪڏهن اسان به امام× جي ظهور جي ڪائي آرزو نه ڪريون ۽ سندن ظهور جي لاءِ ڪنهن به قسم جي ڪائي ڪوشش ۽ تلاش نه ڪريون ته اسان به ملعون آهيون. جيڪڏهن هڪ لحظو به سندن ظهور جي تاخير جي دعا ڪريون ۽ امام زمانه× کانسواءِ هڪ لحظي جي لاءِ به هن دنيا تي ڪنهن ٻئي جي حاڪميت تي راضي رهون ۽ موجوده صورتحال تي راضي هجون ته پوءِ اسان به ملعون آهيون ۽ اسان به زيارت عاشور ۾ ڪئي ويل ڦٽڪار جا اتم مصداق بڻجنداسين؛ ڇاڪاڻ ته ائين ڪري اسان پنهنجي وقت جي امام تي هڪ وڏو ظلم ڪيو آهي.

 



[1]. بحارالانوار، جلد25، صفحو266

[2]. ڪمال الدّين، جلد1، صفحو563

صبر

اس درس کی آموزش کے مقاصد

1.    صبر کے معنی سے آشنائی

2.    قرآنی آیات کی رو سے

3.    پیغمبروں کی سیرت میں صبر کی موجودگی

4.    صبر احادیث اور روایات کی روشنی میں

5.    صبر کی اقسام سے آشنائی

6.    صبر کے لیے ۔۔۔

صبر کا مفہوم

صبر سے مراد مختلف مشکلات اور حادثات کے سامنے استقامت سے کام لینا ہے۔ صبر کا متضاد بے تابی اور بے قراری ہے مادی زندگی کے علاوہ معنوی زندگی میں جیسے کے کمال اور سعادت کا حصول صبر کے ذریعے ہی ممکن ہے۔ اگر انسان اپنے سرکش نفس اور دنیا کی رنگینیوں اور ہوا و ہوس کے سامنے استقامت اور صبر سے کام نہ لے اور خدا کی معرفت کی راہ خدا کی اطاعت کے لیے اگر مشکلات سے مقابلہ نہ کرے تو انسان کبھی بھی کامیاب نہیں ہوسکتا۔

قرآن کریم کی نظر میں صبر

کم ہی کوئی موضوع صبر کے جیسا ہوگا کہ جس پر قرآن کریم نے اس قدر تاکید کی ہے۔ تقریباً ستر آیات میں صبر کے متعلق ذکر کیا گیا ہے کہ جن میں سے دس مقامات صرف نبی ﷺ کے صبر کے حوالے سے بیان کئے گئے ہیں۔

قرآن کریم صابروں کے لیے بے پناہ اجر کا قائل ہے "انما یوفی ۔۔۔ حساب" اور دوسری بہت سی آیات میں صبر کے متعلق ذکر کیا گیا ہے کہ جن کا ذکر اس درس میں کیا جائے گا۔

پہلی آیت: " وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ "([1])

ترجمہ:"اور ایوب تم اپنے ہاتھوں میں سینکوں کا مٹھا لے کر اس سے مارو اور قسم کی خلاف ورزی نہ کرو۔ ہم نے ایوب کو صابر پایا ہے وہ بہترین بندہ اور ہماری طرف رجوع کرنے والال ہے"۔

اس آیت کی تفسیر میں کچھ نکات کی طرف ا شارہ کیا گیا ہے۔

پہلا نکتہ: خدا کے بھیجے گئے پیغمبروں میں ہر ایک کے اندر ایک ایسی اخلاقی فضیلت تھی جو درخشاں تھی۔ حضرب ایوب کو صابر نبی کے طور پر وہ مشکلات کے مقابلے میں صبر اور استقامت کے لیے اسوہ کے طور پر پہچانے گئے۔ جب مسلمان مکہ میں بہت ہی زیادہ مشکلات سے دُچار ہوئے تو سورہ "ص" میں حضرت ا یوب کو ایک بہترین نمونہ کے طور پر پیش کیا گیا تاکہ مسلمان انہیں سرمشق قرار دیں اور مسلمان ان سے صبر اور  استقامت کا درس حاصل کریں۔

دوسرا نکتہ: قرآن کریم میں کئی بار  حضرب ایوب کی داستان ذکر کی گئی ہے لیکن سب سے زیادہ وضاحت کے ساتھ سورہ "ص" میں کہا گیا ہے مندرجہ بالا آیت سورہ "ص" کی آیات میں سے ہے۔

تیسرا نکتہ: حضرت ایوب بہت ہی بڑی بڑی آزمائشوں اور مصیبتوں سے گزرے یہاں تک کے ان کی شکر گزاری کی  حد آشکار ہوگئی اور وہ خدا کے قریب  ترین (مقرب) بندوں میں سے ہوگئے۔ وہ جن کے پاس بہت ہی مال و متاع ، زراعت اور کثیر تعداد میں بھیڑ بکریاں، شر یف اور لائق فرزند تھے۔ ایک بہت بڑے امتحان میں خداوند نے ان سے سب کچھ لے لیا اور خود انہیں ایک بیماری میں مبتلا کر دیا۔

اس حد تک حضرت ایوب بیمار ہوگئے کہ بیماری اور درد سے وہ بے حال ہوگئے۔ بیماری نے اُنہیں اسیر کردیا لیکن ان مشکلات میں سے کوئی بھی مشکل انہیں خدا کی شکر گزاری سے نہ روک سکی اور نہ ہی ان کی شکر گزاری کو کم کرسکی۔ دشمن اور دوست کی باتیں سنیں اس بڑی  آزمائش اور  کیا ہوگی کہ کبھی لوگ اور کبھی بنی اسرائیل کے راہب ان کی احوال پرسی کے لیے آتے اور کہتے تم نے ایسا کون سا گناہ کیا ہے کہ اس قدر عذاب الیم میں مبتلا ہوگئے؟ لیکن ان حضرت (ایوب) نے صبر کا دامن نہ چھوڑا اور شکر گزاری کے شفاف اور رواں چشمے کو ناشکری سے آلودہ نہ کیا۔ اتنی مدت گزر جانے کے بعد خدا کی بارگاہ میں عرض کی "بار الہا! شیطان نے مجھے رنج اور عذاب میں ڈال دیا اور خدایا میں صرف تجھ سے ہی برکت اور وسعت کا امید وار ہوں)

"و اذکر عبدنا ۔۔۔ و عذاب ۔۔۔"

چوتھا نکتہ:جب اس عظیم نبی نے امتحان کے تمام مراحل طے کرلیے اور تمام مشکلات اور مصائب کا سامنا صبر اور استقامت سے کیا اور شیطان کو شرمندہ اور ما یوس کردیا تو خدا کی رحمت کے دروازے ا ن پر کھول دیئے گے اور نہ صرف ا ن کو مال اور ان کی اولاد بھی خدا کے لطف (کرم) سے لوٹا دی گئی بلکہ پہلے سے زیادہ برکت کے ساتھ اور سب سے اہم قابل افتخار مقام (نعم العبد انہ اوّاب) نصیب فرمایا گیا۔

ابن مسعود جو  کہ مفسر اور معروف قاری ہیں کہ بقول اس ا فتخار کو بشریت کی  تاریخ میں روز قیامت تک صابرین کے سلسلہ کے آغاز کرنے والا دیا۔ (رأس الصابرین الی یوم القیامۃ)

پانچواں نکتہ: اس نکتہ کو سادہ نہیں لینا چاہیے کہ ایک انسان کہ جس کے پاس بے شمار نعمتیں تھیں اور ایک ہی بار ہر چیز سے ہاتھ دھو بیٹھے اور زمین پر آجائے یہاں تک کہ دوست اور دشمن کی زبان جو خنجر اور شمشیر سے بھی زیادہ اثر رکھتی ہے سنے اور اس وقت بھی خدا کی رضا کے خلاف  ایک  لفظ بھی نا شکر ی کا نہ کہے اور ہمیشہ زبان خدا کی شکر گزاری میں مشغول رہے اور آخر میں صرف خدا سے اپنا حال بیان کر ے نہ غیر خدا کو۔

چھٹا نکتہ: جو لوگ اس جملے کو شکایت سمجھتے ہیں غلط فہمی کا شکار ہیں کیونکہ شکایت کا شائبہ بھی اس جملے میں نظر نہیں آتا۔

شاعر کے بقول:

چار چیز آوردہ ام شاھا کہ در گنج تو نیست

نیستی و حاجت و عجز و نیاز آوردہ ام!

آیت دوم:" وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ " ([2])

ترجمہ:" اور یوسف  کے کرتے پر جھوٹا خون لگا کر لے آئے یعقوب نے کہا کہ یہ بات صر ف تمہارے دل نے گھڑی ہے لہذا میرا ر استہ صبر جمیل کا ہے اور اللہ تمہارے بیان کے مقابلے میں میرا مدد گار ہے"۔

اس آیت کی تفسیر کے ذیل میں نکات

نکتہ ا ول: اس آیت میں صبر اور  استقامت کی مثال حضرت یعقوب کا ذکر کیا گیا ہے جو کہ اپنے عزیز ترین بیٹے کے فراق کے غم میں مبتلا ہوگئے کئی سال اشکبار آنکھوں سے صبر کرتے رہے یہاں تک کہ نابینا ہوگئے۔ لیکن خدا کی رضا کے خلاف ایک لفظ بھی اپنی زبان پر نہ لائے او ر ہمیشہ سابر اور شاکر رہے جیسے کے آیت میں ذکر کیا گیا ہے کہ حضرت یعقوب نے اپنے صبر کو صبر جمیل کہا  ہے۔

جھوٹ اور کند ذہن یہ بھول گئے کہ اگر حضرت یوسف  (ع) کا خون آلودہ کُرتا حضرت یعقوب کے پاس ثبوت کے طور پر لائے ہی ہیں تو اُسے کہیں سے پھٹا بھی ہونا چاہیے تاکہ اس بات کا ثبوت ہو کہ واقعی کسی بھیڑیا نے حضرت یوسف پر حملہ کیا تھا جبکہ وہ خالی خون آلود کُرتا حضرت یعقوب کے پاس لے کر آئے۔ اسی وجہ سے ان کے والد ان کے مکر سے  باخبر ہوگئے ا ور کہا:

"بل سوّلت لکم انفسکم امر" لیکن ان حالات میں ان کی دسترس میں کچھ نہ تھا اور وہ بے اختیار رونے لگے اور کہا (صبر جمیل) کے صبر جمیل کروں گا۔ بہترین صبر کے جس میں خدا کی شکر گزاری اور حمدو ثناء ہوگی۔ ا سے کبھی بھی ناشکری و بے صبری اور بے تابی سے ضائع نہیں کروں گا۔

نکتہ دوم: صبر جمیل کے بارے میں مفسرین نے مختلف آ راء پیش کی ہیں:

کچھ مفسرین کا کہنا ہے کہ صبر جمیل وہ صبر ہے جس میں نہ بے تابی ہو اور نہ ہی لو گوں کے سامنے شکوہ۔

کچھ مفسرین کا کہنا ہے کہ صبر جمیل وہ صبر ہے جو خدا کے لیے ہو پیغمبر ﷺ نے بھی صبر جمیل  کیا ہے کے جواب میں فرمایا:

"ھو الذی لا شکوی معہ" وہ صبر ہے کہ جس میں شکایت نہ ہو۔

(بعض مفسرین کا کہنا ہے کہ صبر جمیل وہ ہے کہ جس میں مخلوق کے سامنے شکوہ نہ کیا جائے اور اس سے بھی بہتر ہے کہ خداوند عالم کے سامنے اپنا حال دل بیان کرے اور حال دل عرض کرنے سے وہ اپنے آپ کو خدا کی پناہ میں دے دیتا ہے اس طرح اُس نے حق عبودیت کو انجام دیا)

اسی وجہ سے جب حضرت یعقوب کے بیٹے حضرت یعقوب پر تنقید کرتے تھے اور کہتے تھے کہ ہر  وقت حضرت یو سف کو یاد نہ کیا کریں تو حضرت یعقوب فرماتے تھے کہ میں انے دکھ اور درد کو صرف خدا کے آگے بیان کرتا ہوں نہ کسی غیر کے اور خدا کی جانب سے وہ کچھ جانتا ہوں جو تم نہیں جانتے۔

" قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ "([3])

ترجمہ:"یعقوب نے کہا م یں اپنے حزن و غم اور بیقراری کی فریاد اللہ کی بارگاہ میں کر رہا ہوں اور اس کی طرف سے وہ سب جانتا ہوں جو تم نہیں جانتے"۔

آیت سے متعلق تفسیری نکات

پہلا نکتہ: اس آیت میں اُن انبیاء کا زکر کیا گیا ہے جنہوں نے مشکلات کے مقابلے میں استقامت اور پائیداری سے کام لیا ہے اور اپنے صبر کی وجہ سے خدا کی رحمت میں غرق ہوگئے اور "صالحون" میں سے قرار پائے جیسے کے حضرت اسماعیل اور حضرت ادریس اور حضرت ذوالکفل۔

دوسرا نکتہ: حضرت اسماعیل کا صبر سب کے سامنے روشن ہے کیونکہ سب سے پہلے اپنے والد کے کہنے پر قربانگاہ جانے پر راضی ہوگئے اور حضرت ابراہیم نے چاقو ان کی گردن پر رکھ دیا تاکہ قربانی دی جائے۔ اگرچہ خدا نے اپنے لطف اور محبت سے حضرت اسماعیل کی جگہ ق ربانی کے گوسفند (دُنبہ) بھیج دیا۔

دوسر ا خشک اور تپتی بے آباد زمین مکہ میں خانہ کعبہ کے پا س زندگی بسر کرتے رہے یہاں تک آہستہ آ ہستہ یہ سرزمین آباد ہونے لگی۔

تیسرا نکتہ: حضرت ادریس کے صبر کے بارے میں فرماتے ہیں کہ حضرت ادریس اپنی قوم میں پہلے شخص تھے جو مبعوث ہوئے تاکہ ا س قوم کو خدا کی طرف دعوت کی جاسکے لیکن بے شمار کوششوں کے باوجود ان کی قوم نے ان کی دعوت کا کوئی مثبت جواب نہ دیا۔

چوتھا نکتہ: "ذوالکفل" یہ لقب پانا اور ان کا صابرین کے ذمرہ میں شمار ہونا ان کی نبوت سے پہلے ہی ہوگیا تھا ا س کی وجہ یہ تھی کہ وہ بنی اسر ائیل کے درمیان زندگی بسر کر رہے تھے۔ خدا نے بنی اسرائیل پر حاکم ایک نبی کو وحی فرمائی: "کہ میں چاہتا ہوں تمہاری روح قبض کروں تم اپنی حکومت کسی ایسے شخص کے حوالے کرو جو تم سے عہد کرے یہاں تک کہ ہر شب خدا کی عبادت کے لیے بیدار ہو اور ہمیشہ روزے رکھے اور لوگوں کے درمیان عدل قائم کرے بغیر کسی غم و غصے کے۔

ایک نوجوان نے کہا میں ان تمام ا مور میں متکل رہو گا۔

اور انھوں نے اپنی حیات کے اختتام تک اس عہد کو وفا کیا۔

تمام مشکلات کے باوجود و فاداری کرتا رہا اور خدا نے انھیں نبوت کے مقام سے نواز اور ذوالکفل کا نام دیا۔

بے شک یہ تینوں بزرگوار صبر اور استقامت کی ایک روایت تھے کہ جنکی زندگی کو قرآن کریم نے ساری دنیا کے مسلمانوں کے لیے مثال ذکر کیا ہے۔

آیت چہارم:" قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ "([4])

ترجمہ: ایک جماعت نے جسے خدا سے ملاقات کرنے کا خیال  تھا۔ وہاں کے اکثر چھوٹے چھوٹے گروہ بڑی بڑی جماعتوں پر حکم خدا سے غالب آجاتے اور اللہ صبر کرنے والوں کے ساتھ ہے۔

پہلا نکتہ:اس آیت میں بنی اسرائیل کے پیغمبروں میں سے ایک کا ذکر کیا گیا ہے جنہیں تاریخ میں ا شموئیل کے نام سے یاد کیا جاتا ہے۔

جب طالوت نے جالوت سے جنگ کے لیے بنی اسرائیل کا ایک بہت بڑا لشکر تیار کیا۔

خدا داداد زکاوت اور سمجھداری کے ذریعے وہ سمجھ گئے کہ یہ عظیم لشکر جنگ کےلیے ناکافی ہے بہت زیادہ کم ہمت اور کاہل افراد ا س لشکر میں موجود تھے جو نہ صرف کمزوری کا باعث بنیں گے بلکہ دوسروں کے جذبات کو بھی کمزور اور ضعیف کردیں گے۔ اس لیے انھوں نے فیصلہ کیا کہ مختلف متحانوں کے ذریعے لشکر کو ایسے افراد سے پاک  کیا جائے۔ ان امتحا نوں سے گزرنے کے بعد لشکر کی تعداد بہت ہی کم رہ گئی۔

لشکر میں مو جود سپاہی اپنے لشکریوں کی قلیل تعداد دیکھ کر پریشان ہوگئے اور ایک دوسرے سے کہنے لگے: "آج ہم جالوت کے لشکر کا مقابلہ نہیں کرسکتے"۔

لیکن قرآن میں موجود آیات کے مطابق:

"اس کے جب طالوت لشکر لے  کر چلے تو اُنھوں نے کہا کہ اب خدا ایک نہر کے ذریعہ تمہارا امتحان لینے والا ہے۔ جو اس میں سے پی لے  گا وہ مجھ سے نہ ہوگا اور جو نہ چکھے گا وہ مجھ سے ہوگا مگر یہ کہ ایک ایک چلو پانی لے لے۔ پھر جب وہ صاحبان ایمان کو لے کر آگے بڑھے تو لوگوں نے کہا کہ آج تو جالوت اور ا س کے لشکروں کے مقابلہ کی ہمت  نہیں ہے اور ایک جماعت نے جسے خدا سے ملاقات کرنے کا خیال تھا کہا کے اکثر چھوٹے چھوٹے گروہ بڑی بڑی جماعتوں  پر حکم خدا سے غالب آجاتے ہیں اور اللہ صبر کرنے والوں کے ساتھ ہے"۔([5])

دوسرا نکتہ: اس طریقے سے  سے طالوت اور ان کے لشکر والوں نے ثابت کیا کہ اگر بہت بڑی تعداد میں افراد ہوں لیکن ہدف اور صبر و ا ستقامت سے بے بہرہ ہوں تو وہ کبھی بھی میدان جنگ میں کامیاب نہیں ہوسکتے۔

بلکہ ایک قلیل تعداد کا گروہ لیکن مضبوط ا رادہ اور صبر اور ثابت قدم ہو تو وہ بڑے برے پر فتح حاصل کرے گا اور آخرکار ایسا ہی ہوا حضرت طالوت اور ان کا چھوٹا سا لشکر جالوت اور اُس کے عظیم لشکر  پر فتحیاب ہوا۔

جالوت بھی حضرت داؤد علیہ السلام کے ہاتھوں اسی جنگ میں قتل ہو گیا حضرت داؤد  (ع) اِن دنوں طالوت کے لشکر میں ایک طاقتور جوان تھے۔ آخرکار بنی اسرائیل اپنی زمین اور لوگوں کو دشمن کی حکمرانی اور غلامی سے آزاد کرانے میں کامیاب ہوگئے اور اس طرح سے تاریخ میں صبر اور استقامت کا ایک نیا سبق بنی آدم کے لیے رقم ہوگیا۔

تیسرا نکتہ: ان آیات سے نتیجہ نکالا جاسکتا ہے کہ صبر اور استقامت کا مقصد خدا پر توکل۔ قیامت کے دن پر ایمان اور خدا سے اجر ہے۔

پانچویں آیت:" فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ "([6])

ترجمہ:پیغمبر (آپ ا س طرح صبر کریں جس طرح پہلے کے صاحبان عزم رسولوں نے صبر کیا او رعذاب کے لیے جلدی نہ کریں) یہ لوگ جس دن بھی اس عذاب  کو دیکھیں گ ے جس سے ڈرایا جا رہا ہے  تو ایسا محسوس کریں گے جیسے دنیا میں ایک  دن کی ایک گھڑی ہی ٹھہرے ہیں یہ قرآن اتمام حجت ہے اور کیا فاسقوں کے علاوہ کسی اور قوم کو ہلاک کیا جائے گا"۔

اس آیت کے ذیل میں بیان کئے گئے تفسیری نکات

پہلا نکتہ: اس آیت میں خداوند نے پیغمبر اسلام ﷺ کومخاطب کرکے فرمایا :"آپ اس طرح صبر کریں جس طرح پہلے کے صاحبان عزم ر سولوں نے صبر کیا اور عذاب کے لیے جلدی نہ کریں"۔

دوسرا نکتہ: اگرچہ اس آیت میں دشمنوں کے لیے عذاب کا تقاضا کرنے میں صبر سے کام لینے کا ارشاد ہوا ہے تاکہ ان پر  حجت تمام ہوجائے او ر اگر ان کے درمیان کچھ ایسے افراد موجود ہوں جو حق کی راہ پر گامزن ہونا چاہتے ہیں تو وہ سعادت کے راستے پر آجائیں لیکن حکم، حکم کلی ہے۔ صبر کی فضیلت تمام صاحبان عزم پیغمبروں کے لیے روشن دلیل ہے۔

تیسرا نکتہ:بڑے بڑے تمام پیغمبر جو صاحب شریعت تھے۔ بہت ہی بدترین سخت نادان دشمنوں سے روبرو ہوئے لیکن وہ اس میں نہایت ہی صبر اور ا ستقامت سے کام لیتے رہے  تاکہ اپنی امت کی ہدایت احسن طریقے سے انجام دے سکیں۔ حضرت نوح نے ۹۵۰ سال خدا کی طرف بلاتے رہے اور دن رات کی محنت کرتے رہے تنہائی میں ، ہجوم میں انہیں ڈراتے رہتے تھے لیکن سوائے چند لوگوں کے ان پر کوئی ایمان نہ لایا۔

حضرت ابراہیم  کو آگ میں ڈال دیا گیا حضرت مو سیٰ اور ان پر ایمان لانے والوں کو بدترین سزائیں دی جاتیں، حضرت عیسیٰ کو بہت ہی زیادہ تکلیف پہنچانے کے بعد پھانسی پر لٹکانا چاہا لیکن خدا نے انہیں نجات دی۔

چوتھا نکتہ: ہمیشہ سے دنیا میں حق اور باطل کی جنگ جاری ہے لیکن اس جنگ    میں وہی کامیاب ہے جس نے تمام مشکلات کا سامنا صبر اور استقامت سے کیا۔

چھٹی آیت:" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ "([7])

ترجمہ:"اے ایمان والوں صبر کرو، صبر کی تعلیم دو۔ جہاد کے لیے تیاری کرو اور اللہ  سے ڈرو شاید تم فلاح یافتہ اور کامیاب ہوجاؤ۔

آیت کے ذیل میں تفسیری نکات

پہلا نکتہ:اس آیت میں خداوند نے تمام مومنین کو صبر اور مشکلات میں استقامت کی دعوت دی ہے جو کہ کامیابی اور نجات کی کنجی ہے۔

دوسرا نکتہ: اس آیت میں چار دستور دیئے گئے ہیں جو کامیابی اور سعادت کا سرچشمہ ہیں۔

پہلا دستور: حادثات اور مشکلات اور مصیبت میں صبر اور ا ستقامت سے کام لینا۔

دوسرا دستور: "مصابرہ" "مفاعلہ" سے لیا گیا ہے جس کے معنی دوسروں کے صبر کے مقابلے میں تم بھی صبر اور استقامت سے کام لینا ہے۔ حقیقت میں پہلا دستور مختلف قسم کی مشکلات اور زندگی میں پیش آنے والے حادثات کے بارے میں تھا اور دوسرا دستور دشمنوں کے مقابلے میں صبر کرنے کے بارے میں ہے۔ یعنی جتنی زیادہ  تمہارے دشمن ا ستقامت کریں۔ تم اپنے صبر میں اضافہ کر و تاکہ دشمن پر غالب ہو سکو۔

تیسرا دستور: مر ابطہ ہے "رابطوا" اصل میں مادہ "رباط" سے لیا گیا ہے کہ جس سے مر اد کسی چیز کو کسی جگہ باندھنا ہے۔

لفظ "مرابطہ" سے مراد اپنی حدود اور بارڈر کی حٖفاظت کرنا ہے کیونکہ اسلامی سپاہی اپنی سواریاں اور جنگی ہتھیاروں کی وہاں حفاظت کرتے تھے۔

چوتھا دستور: خدا پر تقویٰ ایک ایسا دستور ہے جو تمام سابقہ دستورات پر سائبان کی مانند ہے۔

جب صبر، مصابرہ اور مرابطہ ہر قسم کی ریاکاری اور ذاتی اغراض سے  دور ہوں گے تو خدا کا تقویٰ شامل حال ہوگا جو کہ فلاح، نجات اور مصابرہ کی تفسیر میں کہا ہے کہ اپنی عادات اور ہوا ء نفس کے مقابلہ میں استقامت کا مظاہرہ کرنا ہے کیونکہ انسانی نفس کے سامنے پائیداری کا مظاہرہ کرتا ہے اور انسان کو بھی اپنے نفس کے سامنے پائیداری کا مظاہری کرنا چاہیے۔

"مرابطہ" کی تفسیر میں کہتے ہیں کہ مرابط سے مراد نفس کا اطاعت ا لٰہی کے سا تھ پیوند یا قلب کا خدا کے ساتھ پیوند ہے۔

ساتویں آیت:"یا ایھا الذین ۔۔۔ مع الصابرین"([8])

ترجمہ: "اے ایمان والوں نماز او رصبر سے مدد لو  بے شک خدا صابرین کے ساتھ ہے"۔

اس آیت سے لیے گئے تفسیری نکات

پہلا نکتہ:اس آیت میں مومنین کو نصیحت کی گئی ہے کہ مشکلات میں صبر اور نماز کی طاقت سے مدد لو۔

دوسرا نکتہ: اس آیت کا مفہوم بہت ہی وسیع ہے جس میں ہر قسم کا صبر اور استقامت شامل ہیں۔ چاہے یہ صبر اطاعت کے لیے ہو یا مصیبت میں صبر کیا جائے ہر اہم کام کو انجام دینے کے لیے مدد طلب کرنا ضروری ہے۔ چاہے وہی جہاد ہو یا کچھ اور  ہر اہم کام کو انجام دینے کے لیے صبر کی مختلف اقسام جو کہ کام سے مطابقت رکھتی ہو مدد حاصل کرنی چاہیے۔

تیسرا نکتہ:  روزہ میں صبر کرنا صبر کی ایک روشن مثال ہے لیکن حرف  ہی نہیں ہے کہ صبر سے مراد حرف روزہ ہو۔

چوتھا نکتہ: صبر او ر صلاۃ جیسے وسیع معنی رکھنے والے کلمہ کے درمیان رابطہ کو بیان کرتے ہوئے کچھ مفسرین کا  کہنا ہے کہ کبھی کبھی ا نسان کے صبر کا پیمانہ لبریز ہوجاتا ہے اور اس کے ا ندر صبر کی طاقت کم ہوجاتی ہے۔ یہاں نماز اُس کے قلب کو قوت ار ادہ اور خدا پر توکل بخشتی ہے۔ اس طریقے سے اس کے اندر نماز کے ذریعے اس کی قوت میں اضافہ ہوتا ہے۔

دوسرے الفاظ میں جب انسان نماز کی طرف بڑھتا ہے تو وہ خود کو خدا کی لازوال طاقت سے ملحق کر لیتا ہے اور یہ فعل انسان کے اندر مشکلات کے مقابلے میں صبر کی قوت کو کئی گناہ بڑھا دیتا ہے۔ جو کہ ناقابل شکست  طاقت میں تبدیل ہوجاتا ہے۔

اسی وجہ سے ایک حدیث جو کبھی  رسول اللہ  ﷺ او رکبھی امیر المومنین علیہ السلام  کی جانب سے نقل کی گئی ہے کہ دونوں ہی صحیح ہیں۔ کہا گیا ہے:

"کہ جب کبھی مشکل سے روبرو ہوتے تو نماز بجالاتے اور نما ز سے فارغ ہونے کے بعد مشکل کو حل کرنے کے لیے جاتے"

اس آیت کی تلاوت فرماتے: "استعینوا ۔۔۔"

بہرحال یہ آیت انسانی زندگی میں کامیابی کے عنوان سے صبر کی اہمیت پر روشن ترین آیت ہے۔

آٹھویں آیت:" قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ "([9])

ترجمہ:" کہہ دیجئے کہ اے میرے ایماندار  بندوں اپنے پروردگار سے ڈرو۔ جو لوگ اس دار دنیا میں نیکی کرتے ہیں ان کے لیے نیکی  ہے اور اللہ کی زمین بہت  وسیع ہے بس صبر کرنے والے ہی وہ ہیں جن کو بے حساب اجر دیا جاتا ہے"۔

آیت سے متعلق تفسیری نکات:

نکتہ اول: یہ آیت اس بات کی نشاندہی کرتی ہے کہ انسان کو ظالموں کے مقابلے میں پیش آنے والی مشکلات میں صبر سے طاقت حاصل کرنی چاہیے کیونکہ اگر صبر کی طاقت نہ ہو تو ظالموں کے سامنے سر تسلیم خم ہونے کے علاوہ کوئی چارہ نہ ہوگا۔

دوسرا نکتہ: صابرین کی جزا بے حساب اور ناقابل شمار بیان کی گئی ہے۔

تیسرا نکتہ: "بے حساب" مر اد یہ ہے کہ خدا انہیں اس قدر جزا دے گا کہ خدا کے علاوہ کوئی بھی اِس کا اندازہ نہیں لگا سکتا ا س حوالے سے پیغمبر ﷺ کی ایک حدیث ہے۔

"جب سب کے نامہ اعمال کھولے جائیں گے اور اعمال کے لیے ترازو نصب کیئے جائیں گے جو لوگ سختیوں میں دُچار ہوئے اور انھوں نے صبر کیا اُن کے لیے نہ ترازو نصب کیا جائے گا اور نہ ہی نامہ اعمال کھولا جائے گا (بلکہ انہیں بے حساب اجر دیا جائے گا) اس کے بعد پیغمبر ﷺ نے یہ آیت تلاوت کی (إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ)

چوتھا نکتہ: "غیر حساب" بہت سی آیات میں آیا ہے جن میں اکثر فراوان دنیاوی  رزق کے متعلق ہیں کہ جو خداوند کچھ انسانوں کو دیتا ہے صرف اس آیت اور سورہ مومن کی چالیسویں آیت میں قیامت کے دن اجر اور روزی کا ذکر کیا گیا ہے۔ یقیناً جہاں اجر اور روزی بغیر حساب کا ذکر کیا گیا ہے ا عمال کی تعداد اور مقدار کو بھی مدنظر نہیں رکھا جائے گا بلکہ خدا کے لطف کے مطابق ہوگا اور نتیجہ میں یہ اجر بہت ہی اہم اور بڑا ہوگا ۔

نویں آیت:" سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ "([10])

ترجمہ: "کہیں گے کہ تم لوگوں پر سلامتی ہو کہ تم نے صبر کیا ہے اور اب آخرت کا گھر تمہاری بہترین منزل ہے"۔

اس آیت سے متعلق تفسیری نکات

نکتہ اول:اس نہایت ہی دلچسپ تعبیر کے ذریعے صبر کی اہمیت بیان کی گئی ہے۔ وہ تعبیر یہ ہے کہ فرشتے جنتیوں کی زیارت کے لیے جنت کے جس دروازے سے بھی داخل ہوں گے اُن سے کہیں گے آپ پر سلام ہو اپنے صبر اور استقامت کے نتیجے میں اس قدر اچھا انجام پایا اور یہ گھر آپ لوگوں کو نصیب ہوا۔

دوسرا نکتہ: دلچسپ بات یہ ہے  کہ جنتیوں کے تمام نیک اعمال اور عبادت میں سے صبر کا انتخاب کرتے ہیں  اور جنت میں داخل ہونے کا باعث سمجھتے ہیں۔

تیسرا نکتہ: اگر غور کیا جائے تو معلوم ہوجائے گا انسان کی سعادت اور جنت میں داخل ہونے کے لیے صبر ایک بہت ہی اہم کر دار ادا کرتا ہے کیونکہ نہ تو صبر کے بغیر نہ تو گناہوں سے بچا جاسکتا ہے اور نہ ہی اطاعت اور عبادت کی جاسکتی ہے۔ نہ تو نفس کے سا تھ جہاد کیا جاسکتا ہے اور نہ ہی دشمن کے سا تھ۔ اسی لیے فرشتے جنتیوں کو بہشت کی  سب سے  پہلی مبارک دیتے ہوئے صبر کے مسئلے پر تکیہ کرتے ہیں۔

چوتھا نکتہ: خدا کی اطاعت صبر کے سائے میں ہی ممکن ہے ا س سورہ کی بائیسویں آیت میں ہے "اندیشمندان اور اولوالباب وہ لوگ ہیں جو خدا کے لیے صبر اور استقامت سے کام لیتے ہیں نماز قائم کرتے ہیں اور جو کچھ روزی  انہیں دی گئی ہے پنہان اور آشکار ا ُسی پر انفاق کرتے ہیں اور نیکی بدی کے آثار کو ختم کردیتی ہے۔

"وَ الَّذین صَبَروا ۔۔۔ السّیّئۃ"

پانچواں نکتہ: اس آیت کی تفسیر میں امام زین العابدین علیہ السلام سے ایک حدیث نقل کی گئی ہے  "جب روز قیامت ہوگا صدا دینے والا صدا دے گا کہ اہل صبر اور  ا ستقامت کھڑے ہوجائیں ۔ ایک گروہ کھڑا ہوجائے گا ا ن سے کہا جائے گا کہ جنت کی طرف جاؤ۔ اُس وقت فرشتے اُن کے استقبال کے لیے آئیں گے اور پوچھیں گے  کہاں جا رہے ہو؟ کہیں گ ے جنت کی طرف۔ فرشتے کہیں گے حساب سے پہلے؟ وہ کہیں گے ہاں (حساب سے پہلے) (فرشتے) کہیں گے آپ لوگ کون ہیں؟ وہ کہیں گے ہم اہل صبر ہیں۔ وہ پوچھیں گے تمہارا صبر کیا چیز تھا؟ کہیں گے ہم نے خدا کی اطاعت کے لیے گناہوں سے پرہیز اور مشکلات اور مصیبتوں میں غم و اندوہ میں دنیا میں صبر اور استقامت سے کام لیا۔

امام علی بن الحسین علیہ السلام فرماتے ہیں: "یہاں پر فرشت ے کہیں گے جنت میں داخل ہوجاؤ عمل کرنے والوں کے لیے کتنی بہترین جزا ہے۔

کچھ راویان کا کہنا ہے کہ یہاں پر فرشتے ہیں گے (سلام علیکم  بما صبرتم)

دسویں آیت:" أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا "([11])

ترجمہ:"یہی وہ لوگ ہیں جنہیں ان کے صبر کی بنا پر جنت کے بالا خانے عطا کیے جائیں اور وہاں انہیں تعظیم اور سلام کی پیش کش کی جائے گی"۔

ا س آیت کے تفسیر ی نکات

نکتہ اول:گذشتہ آیت کی طرح اس آیت میں بھی اُسی مطلب کو بیان کیا گیا ہے۔ یہ آیت اور ا س سے پہلی والی تمام آیات "عباد الرحمن" کے بارہ اوصاف میں سے ایک وصف کو بیان کر رہی ہیں جو کہ ان کی اعلیٰ شخصیت جو کہ ہر پہلو سے اعلیٰ  بیان کرتے ہیں۔

دوسرا نکتہ:"غرفہ" "غرف" سے لیا گیا ہے جو کہ "ظرف" کے وزن پر ہے۔ جس سے مراد کسی چیز کو اٹھانا ہے۔ اسی لیے وہ پانی جو انسان کسی چشمنے سے پینے کے لیے  اپنے ہاتھوں میں لیتا ہے "غرفہ" کہا جاتا ہے۔ کسی عمارت کے بالائی طبقے کو بھی "غرفہ" کہا جا تا ہے۔ ا س آیت میں "غرفہ" سے مراد جنت کی بہترین اور اعلیٰ منازل ہیں جو کہ صابرین کے لیے ہوں گی۔

تیسرا نکتہ: مندرجہ بالا آیت میں موجود تعبیر سے یہ معلوم ہوتا ہے کہ صبر بارہ صفات

کہ اس سورہ کی پہلی آیات میں ذکر ہوا ہے۔

گیارہویں آیت:" وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ وَالأنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥)الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦)أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ "([12])

ترجمہ:"اور ہم یقیناً تمہیں تھوڑے خوف تھوڑی بھوک اور اموال، نفوس اور ثمرات کی کمی سے آزمائیں گے اور اے پیغمبر ﷺ آپ ان صبر کرنے والوں کو بشارت دیدیں۔ جو مصیبت پڑنے کے بعد یہ کہتے ہیں کہ ہم اللہ ہی کے لیے ہیں اور اس کی بارگاہ میں واپس جانے والے ہیں کہ ان لوگوں کے لیے پروردگار کی طرف سے صلوات اور رحمت ہے اور وہی ہدایت یافتہ ہیں"۔

آیت کے تفسیری نکات

نکتہ اول: یہ آیت صبر کی مشہور آیات میں سے ہے صابرین کو خدا کے بڑے بڑے امتحانوں کے مقابلے میں بشارت دی گئی ہے۔

دوسرا نکتہ: اگرچہ اس آیت میں صبر کا ایک پہلو مدنظر ہے۔ یعنی مشکلات اور مصیبت کے وقت صبر کرنا لیکن اس کی اہمیت ا س  قدر زیادہ ہے کہ خدا کی رحمت اور صلوات ایسے لوگوں کے شامل حال ہوگئی۔ ہدایت کا سفر  صبر اور استقامت کی راہ پر چلنے سے ہوسکے گا۔

تیسرا نکتہ: اس دنیا میں خدا کی طرف سے مختلف امتحان ایک نہ رکنے والا عمل ہے اور دنیا کے ان مشکل امتحانوں سے صبر کے بغیر گزرنا ناممکن ہے ہمیں چاہیے زندگی میں صبر اور تحمل کے اثرات سے فائدہ اٹھائیں۔

چوتھا نکتہ: صبر کے مقابلے میں خدا کی طرف سے تین بڑی عنایات ا نسان کے شامل حال ہوتی ہیں:

1.    درود اور صلوات جیسے کے پیغمبر ﷺ کے  بھیجے جاتے ہیں۔

2.    خدا کی رحمت واسع

3.    خدا کی طرف سے ہدایت جو تمام نعمتوں اور خوش بختی کا سرچشمہ ہے۔

پانچواں نکتہ:صلوات جمع کی صورت میں کیوں آتی ہے؟ دو تفسیر بیان کی گئی ہیں اور دونوں ہی درست ہوسکتی ہیں:

تفسیر اول: خدا کے مختلف انواع کا اکرام اور احترام کی طرف اشارہ

تفسیر دوم: صلوات کی تکرار کی طرف اشارہ

چھٹا نکتہ: رحمت کی تعبیر نکرہ کی صورت میں ہے جو کہ اس کی اہمیت اورعظمت کی جانب اشارہ کرتی ہے۔

صلوات اور رحمت میں فرق کے بارے میں کچھ مفسرین کا کہنا ہے کہ صلوات سے مراد خدا کی مدح و ثناء اور لطف اور مغفرت ہے اور رحمت مادّی اور معنوی نعمتوں کی طرف اشارہ ہے جو کہ  اس دنیا میں بھی ہوں اور اُس دنیا میں بھی ہوں۔

بارہویں آیت:" إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ "([13])

ترجمہ:"علاوہ ان لوگوں کے جو ایمان لائے اور انھوں نے نیک عمل کئے اور ایک دوسرے کو حق اور صبر کی وصیت و نصیحت کی"۔

آیت کے تفسیری نکات

نکتہ ا ول:قرآن کریم تمام انسانوں کو اصل خسارہ اور زیان سمجھتا ہے سوائے کچھ لوگوں کے جن کا چار موارد پر مشتمل برنامہ ہے ان میں سے ایک مورد صبر ہے۔

دوسرا نکتہ: "تواصوا" مادہ "تواصی" سے لیا گیا ہے جس سے مراد ایک دوسرے کو تاکید کرنا ہے۔ مندرجہ بالا آیات سے یہ معلوم ہوتا ہے کہ مومنین ایمان اور معرفت اور عمل صالح کے بعد ایک دوسرے کو حق کے راستے پر چلنے کی تاکید کریں۔ سب سے پہلے خود حق کو پہچانیں پھر دوسروں کو پہچان کروائیں کیونکہ حق کی پہچان اور حق کا نفاذ صرف اور صرف صبر اور تحمل کے ذریعے ہی ممکن ہے۔

تیسرا نکتہ: ایک دوسرے کو صبر کی تاکید کرنا چوتھا اصول ہے۔ اس لیے انسان کی سعادت کے لیے صبر ایک رکن ہے اور صبر کے بغیر اور نیک اعمال انسان کے ایمان کا درخت کبھی بھی ثمر آور نہیں ہوسکتا اور ان کے بغیر معاشرے  میں حق کو عام نہیں کیا جاسکتا۔

چوتھا نکتہ: بے شک حق کی تاکید اور حق کی راہ پر چلنا ایک آسان کام نہیں ہے کیونکہ کبھی بھی حق کی راہ پر چلتے ہوئے اپنے عزیز و اقارب مخالف ہوجاتے ہیں اور یہاں صبر کے بغیر حق پر عمل مشکل ہوجاتا ہے۔

صبر احادیث کی روشنی میں

اخلاق کے کچھ علماء کے بقول صبر اور تحمل کے فضائل میں آئمہ معصومین علیہم السلام کی احادیث اس قدر زیادہ ہیں کہ ان کا شمار ممکن نہیں۔ ان میں سے کچھ کا ہم یہاں ذکر کریں گے:

۱۔ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: و الصبر خیر المرکب ۔۔۔ من العبر۔([14])

"صبر بہترین مرکب ہے خدا نے کسی بھی انسان کو صبر سے بہتر اور وسیع ر وزی نہیں دی"۔

بہترین مرکب سے مراد یہ ہے کہ صبر سے بڑھ کر کوئی و سیلہ نہیں جو انسان کو کمال، سعادت اور خوش بختی کی طرف لے جائے ۔ انسان صبر کے بغیر دنیا اور آخرت کے کسی مقام تک نہیں پہنچ سکتا۔

۲۔ امیر المومنین علیہ السلام فرماتے ہیں: "علیکم بالصبر ۔۔۔ من الجسد([15])

۳۔ ایک اورحدیث میں امام علی علیہ السلام فرماتے  ہیں: "ولا یعد العبور ۔۔۔ بہ الزمان([16])

"کامیابی کبھی بھی صابر انسان سے دور نہیں چاہے جتنا بھی وقت لگ جائے (وہ کامیاب ہی ہوگا)

۴۔ پیغمبر ﷺ صبر کو نصب ایمان سمجھتے ہیں اسی لیے فرماتے ہیں:

"الصبر نصف الایمان"([17])

"صبر نصب ایمان ہے"۔

۵۔ ایک اورحدیث میں نبی ﷺ فرماتے ہیں:

"الصبر کنز من کنوز الجنۃ" ([18])

"صبر بہشت کے خزانوں میں سے ایک خزانہ ہے"۔

۶۔ امام علی علیہ السلام کی ایک حدیث اس دلیل کو روشن کرتی ہے۔

"الصبر عون علی کل امر"([19])

"صبر کسی بھی اہم کام کی نصرت کرتا ہے"۔

کیونکہ جیسا کہ آپ جانتے ہیں کہ زندگی کے اس نظام میں ہر کام کے لیے رکاوٹیں درپیش ہوتی ہیں اور ان رکاوٹوں سے عبور صبر اور تحمل کی طاقت کے بغیر ناممکن ہے۔

۷۔ گناہ سے روکنے کے لیے  صبر اور تحمل کے استعمال کے لیے اس حدیث میں نقل کیا گیا ہے: "ومن الصبر ۔۔۔ سبیل اللہ([20])

جو گناہ کے عوامل کے سامنے صبر کرے گا اُس کا مقام ایسا ہے کہ جیسے وہ خدا کی راہ م یں مجاہد ہو"۔

جی ہاں دونوں ہی خدا کی راہ میں مجاہد ہیں لیکن فرق صرف اتنا ہے کہ دونوں باہر والے دشمن سے (جہاد اصغر) اور اندرونی دشمن کے ساتھ (جہاد اکبر) جنگ کر رہے ہیں۔

۸۔ امام علی علیہ السلام کی طرف سے ایک حدیث ہے:

"ان صبرت ۔۔۔ عذاب النار " ([21])

"اگر  صبر کرو گے تو اپنے صبر کی بدولت ابرار اور نیک لوگوں کے مقام تک پہنچ جاؤ گے اور اگر بے صبری کرو گے تو جہنم میں ڈال دو گے"۔

۹۔ امام صادق علیہ السلام زندگی کے تلخ حادثات اور مصائب میں صبر کرنے کے بارے میں فرماتے ہیں:

"من ابتلی ۔۔۔ الف شہید"([22])

"مومنین میں سے جو کسی مصیبت پر گھر جائے اور صبر و تحمل سے کام لے تو اس کا اجر ہزار شہید کے برابر ہے"۔

بحار الانوار ، ج۶۸ میں علامہ مجلسی اس حدیث کو بیان کرتے ہوئے ایک وال کرتے ہیں کہ کس طرح یہ جزا صحیح ہوسکتی ہے جبکہ شہید تو خود صابرین میں سے ہے کیونکہ دشمن کے مقابلے میں صبر کرتے ہیں یہاں تک کہ جام شہادت نوش فرمالیں۔

اس سوال کے جواب میں کہا جاسکتا ہے کہ شہید دشمن کے حملے کے سامنے صبر سے کام لیتے ہیں او رصابر زندگی کے تلخ حادثات کے مقابلے میں جیسے کہ بیماری، ناکامی، کسی عزیز کے دنیا سے جانے پر صبر کرتے ہیں۔

شہید کی نسبت صابر کی فضیلت کی ایک اور دلیل یہ ہے کہ شہادت صرف ایک بار ہوتی ہے لیکن زندگی کے تلخ مسائل ہزاروں بار زندگی میں تکرار ہوتے رہتے ہیں۔

صبر کے اثرات

۱۔ مشکلات میں کامیابی

جیسا کہ گذشتہ  مباحث میں اشارہ کیا گیا ہے کہ دنیا میں زندگی کے ساتھ فطری طور پر رکاوٹیں و مشکلات اور مصائب ہیں اور اوامر اور نواہی کے انجام دینے میں بہت سی مشکلات موجود ہیں کہ اگر انسان ان مشکلات سے نہ گزرے تو مقصد تک نہیں پہنچ سکتا۔ اور آفات اور مصائب ہمیشہ نعمتوں کے ساتھ ہی ہیں جو کہ ان نعمتوں کے ہاتھ سے نکل جانے کا باعث بنے ہیں۔ اموال اور انفس، عزیزان اور دوستوں میں یا کسی اور چیز میں مصائب۔

انسان صبر اور تحمل کے بغیر مثبت پہلو سے بھی کسی جگہ نہیں پہنچ سکتا اور منفی عوامل، مصائب اور آفات کے مقابلے میں کھڑا ہونے کی قدرت بھی نہیں رکھتا۔ اسی وجہ سے ہر کامیابی کی کنجی صبر اور تحمل ہے۔ دین امر اور نہی کا مجموعہ ہے اور اس پر عمل صبر اور تحمل کے بغیر ممکن نہیں۔

اسی وجہ سے کچھ اسلامی احادیث میں صبر اور ظفر ایک دوسرے کا قرینہ شمار کیا گیا ہے۔ (الصبر ا لظفر) صبر کامیابی کے برابر ہے۔ قرآنی آیات میں بھی خدا کی راہ میں مجاہدوں کی کامیابی کی شرط صبر  اور تحمل کو قرار دیا گیا ہے۔

" إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا "([23]) "اگر ان میں سے بیس صبر کرنے والے ہوں تے تو سو پر غالب آجائیں۔ تم میں سے سو ہوں گے تو ہزار کافروں پر غالب آجائیں گے"۔

۲۔ گناہوں کے مقابلے میں تحمل

بے صبراور کم تحمل والے لوگ بہت جلد گناہوں میں آلودہ ہوجاتے ہیں کیونکہ انسانی سرکش نفس کے لیے گناہوں کے اندر ایک طاقتور کشش ہوتی ہے۔ اگر شدید قسم کا تحمل انسان کے اندر نہ ہو تو اُس کشش سے مقابلہ ممکن نہیں۔

امام صادق علیہ السلام فرماتے ہیں: کم من صبر ۔۔۔  طویلا۔

بہت دفعہ ایسا ہوا ہے کہ ایک گھنٹے کا صبر اور تحمل بہت طولانی خوشی کا سبب بنا اور کئی دفعہ ایسا ہوا ہے کہ چھوٹی سی لذت بہت ہی طولانی حزن و ملال کا باعث بنی۔

اخلا ق کے علماء اور اسلام کے بزرگوں کی تقریر اور تصنیف میں صبر کو تین اقسام میں تقسیم کیا گیا ہے۔

اطاعت میں صبر

معصیت میں صبر

مصیبت میں صبر

 اطاعت پر صبر سے  مراد خدا کے فرمان کی اطاعت میں پیش آنے والی مشکلات پر صبر کرنا ہے جیسا کہ نماز، روزہ، حج و جہاد اور اپنیے مال میں واجب مال کا ادا کرنا جیسا کہ خمس اور زکوۃ دوسرے واجبات اور مستحبات۔

معصیت پر صبر سے مراد اپنے نفس کی شعلہ ور سرکش شہوتیں اور ہواء نفس کے مقابلے میں صبر کرنا اگر ایسا نہ ہو تو شہوتوں اور ہوس انسان کے ایمان تقوای، پاکیزگی اور سچائی کو ختم کردے گی۔

اور مصیبت میں صبر سے مراد یہ ہے کہ انسان اپنی زندگی میں درد ناک حادثات جیسے کے کسی عزیز کا دنیا سے چلے جانا بہت ہی بڑے بڑے مالی خسارے اجتماعی حیثیت اور عزت و آبرو کے لاعلاج بیمایوں میں مبتلا ہوجانا یا نامناسب دوستوں کے دام میں آجانا اور خیانت کار اور بے ایمان شریک اور ظالم حکومت اور کبھی شریک حیات کا فاسد ہونا، کے مقابلے میں صبر اور تحمل کا دامن نہ چھوڑیں۔

اخلاق کے بڑے بڑے علماء اور اساتید نے صبر کی اس تقسیم  کو روایات سے لیا ہے جیسا کہ پیغمبر ﷺ سے ایک حدیث نقل کی گئی ہے:

الصبر ثلاثۃ

صبر علی ۔۔۔ منھی العرش

صبر تین اقسام کا ہے:

مصیبت پر صبر ،جو شخص مصیبت پر صبر کرے اور اسے استقامت اور صبر جمیل کے ساتھ تحمل کرے تو خدا اُس کے لیے ۳۰۰ درجے لکھے گا۔ ان درجات کے درمیان فاصلہ زمین اور آسمان کے فاصلہ کے برابر ہے۔

اور جو خدا کی اطاعت کے لیے صبر کرے خدا اُس کے لیے ۶۰۰ درجے لکھے گا اور ان درجات میں فاصلہ زمین سے لے کر خدا عرش تک ہے۔

اور جو کوئی معصیت پر صبر کرے گا تو خداوند اُس کے لیے ۹۰۰ درجے لکھے گا اور ان درجات کے درمیان فاصلہ زمین کی انتہا سے لے کر عرش خدا کی انتہا تک ہے۔

اس حدیث سے معلوم ہوتا ہے کہ صبر کی اقسام میں سب سے اہم قسم معصیت پر صبر کرنا ہے اور اس کے بعد اطاعت پر صبر اور مصیبت پر صبر کرنا تیسرے مرحلے میں شامل ہے۔

صبر کے محرکات

مشکلات،  اطاعت اور معصیت کو ترک کرنے اور مصائب میں صبر کرنے کے بہت سے محر کات ہیں۔

صبر جیسی فضیلت کے حصول کے لیے ان میں سے ہر ایک محرک کی ایک خاص تاثیر ہے۔

ان محرکات میں سے کچھ مندرجہ ذیل ہیں:

۱۔ ایمان اور یقین کی مضبوطی

امیر المومنین علیہ السلام فرماتے ہیں:

"اصل الصبر ۔۔۔ باللہ"([24])

"صبر کی جڑ خدا پر ایمان اور یقین ہے"۔

اور یہ مسلم ہے کہ جس قدر خدا کی حکمت اور رحمت پر ایمان زیادہ ہوگا اُس کے اندر صبر بھی زیادہ ہوگا دوسروں لفظوں میں صبر اور تحمل اُس کے لیے آسان تر ہوجائے گا۔

۲۔ اپنے وجود کے اندر صبر کو پیدا کرنے کے لیے ایک اور محرک صابرین جیسی شکل اپنانا ہے۔ جیسا کہ ر سول خدا ﷺ نے فرمایا: من یتصبر ۔۔۔ من الصبر۔([25])

"جو کوئی اپنے آپ کو صابرین کا چہرہ دے (شکایت کرنی اور مد د مانگنی چھوڑ دے) خدا اس کو صبر کی روح بخش  دے گا اور جو خود کو پاک دامن لوگوں جیسا ظاہر کرے تو خدا اسے پاک دامن افراد کی زینت عطا کرے گا۔ اور جو اپ نے آپ کو بے نیاز ظاہر کرے گا تو خدا اُسے بے نیاز بنا دے گا او رخدا نے کسی بھی بندے کو صبر سے بہتر اور وسیع محبت عنایت نہیں کی۔"

۳۔ انسان کی ظرفیت کے درمیان ایک رابطہ ہے جس قدر انسان کے اندر ظرفیت ہوگی خدا صبر سے اُس قدر اُس کے پیمانے کو لبریز کرے گا۔ اسی لیے حادثات میں کم سن اور سن رسیدہ افراد بہت جلد بے قراری اور بے تابی کا مظاہرہ کرتے ہیں۔  جبکہ با شخصیت اور اعلیٰ ظرفیت کے مالک افراد بہت ہی آسانی سے مشکلات کو ہضم کرلیتے ہیں اور یہاں تک کہ اپنی پیشانی پر بل بھی نہیں پڑنے دیتے۔

نوٹ: زندگی کے دوران منزل پر گامزن سفر میں آنے والی مشکلات اور حادثات کے مقابلے میں صبر نہ صرف اخلاقی پہلو کا حامل ہے بلکہ صحت اور سلامتی کے لیے بھی غیر معمولی حد تک مفید ہے۔

بے صبرے لوگوں کی زندگی کم اور مختلف بیماریوں سے بھری ہوتی ہے۔ ایسے لوگوں میں اہم  بیماری دل کی اور اعصابی بیماری عام ہے۔ جبکہ صابر لوگوں کی زندگی طولانی اور صحت و تندرستی سے بھری ہے۔ اسی لیے علم نفسیات کے ماہرین کا کہنا ہے کہ ایک ایسے مذہب کا ہونا جو انسان کو صبر اور تحمل کی تلقین کرے جسمانی اور روانی سلامتی کے لیے شرط ہے۔

امیر المومنین کی ایک حدیث ہے:

من احب ۔۔۔ صبوراً۔([26])

جسے پسند ہو کے اُس کی عمر طولانی ہو اُسے چاہیے کہ مصیبت میں دل کو صابر بنالے"۔

مقدمہ

اس درس میں صبر کا مفہوم اور قرآن اور احادیث کی روشنی میں صبر کی اہمیت بیان کی گئی ہے صبر کی اقسام اور صبر کا مقصد بیان کیا گیا ہے۔

خلاصہ

1.    قرآن کریم میں ستر مرتبہ صبر کا ذکر کیا گیا ہے۔

2.    حضرت ایوب کا صبر مسلمانوں کے لیے اسوہ ہے۔

3.    صبر کا بالا ترین مرحلہ صبر جمیل ہے جس میں شکر بھی شامل ہے۔

4.    کمزور ارادے اور بے صبر لوگ کبھی بھی کامیاب نہیں ہوتے۔

5.    حوادث اور مشکلات میں صبر آیت قرآنی کا حکم ہے۔

6.    مرابطہ سے مراد حدود کی حٖفاظت اور نفس کو الٰہی اطاعت کے ساتھ جوڑنا ہے۔

7.    مومنین کو مشکلات میں صبر اور نماز سے طاقت حاصل کرنی چاہیے۔

8.    صابرین کا ثواب قابل شمار نہیں ہے۔

9.    اولو الباب کے اوصاف میں صبر شامل ہے۔

10.           ایک دوسرے کو صبر کی تلقین الٰہی حکم ہے۔

11.           صابر کا درجہ شہید سے بڑھ کر ہے۔

12.           صبر کی تین اقسام ہیں۔

13.           صبر کرنے کا جذبہ پیدا کرنے کے بہت سے طریقے احادیث میں بیان کیے گئے ہیں۔

سوالات

# صبر جمیل سے مراد

·       * جس میں شکویٰ نہ ہو اور شکر ہو

·       خدا کا پسندیدہ صبر

·       امام حسین علیہ السلام کا صبر

·       مصیبت میں صبر

# قرآن کریم میں ۔۔۔۔ مرتبہ صبر کا ذکر کیا گیا ہے جس میں سے ۔۔۔۔ کے بارے میں

·       ۱۰۰ ۔۔۔ ۱۰ مرتبہ حضرت ایوب کے بارے

·       * ۷۰ ۔۔۔ ۱۰ حضرت رسول اللہ ﷺ

·       ۵۰ ۔۔۔ ۵ نبی ﷺ

·       ۷۰ ۔۔۔ ۱۰ حضرت اسماعیل

#حضرت ایوب کی آزمائشوں میں

·       مال و متاع کا خاتمہ

·       ا ولاد کا دنیا سے چلے جانا

·       بیماری اور درد میں مبتلا

·       * تمام موارد

# ذو الکفل کے نام کی وجہ

·       نبوت سے پہلے صاحب ایمان ہونا

·       ایمان کے اعلیٰ درجات پر فائز ہونا

·       * نبوت سے پہلے حکمران نبی کے ساتھ عہد کرنا

·       وقت کے حکمران کے ساتھ کیے گئے عہد کو نبھانا

#  جالوت کا قتل ۔۔۔ ۔۔ کے ہاتھوں ہوا

·       اشموئیل

·       بنی اسرائیل

·       * حضرت داود

·       طالوت

# مصابرہ سے مراد

·       * دشمن کے صبر کے برابر صبرکرنا

·       مشکلات میں صبر

·       جنگ میں صبر

·       حدود کی حٖفاظت

# سبق میں موجود عباد الرحمن کی مشترک صفت

·       توکل

·       ایمان

·       عبادت

·       * صبر

# صبر المرکب سے مراد

·       * صبر بہترین اور و سیع روزی ہے

·       صبر جنت تک پہنچنے کی سواری

·       ایمان بہترین مرکب

·       توکل بہترین مرکب

#صابر کا شہید سے افضل ہونے کی وجہ

·       جہاد اکبر اور جہاد اصغر

·       زندگی میں بارہا صبر کرنا پڑتا

·       * شہید مومنین میں سے ہے

·       صابر مومنین میں سے ہے

# صبر کی اقسام میں سب سے برتر درجہ

·       * معصیت پر صبر

·       اطاعت پر صبر

·       مصیبت پر صبر

·       مشکلات میں صبر

 



[1] ۔سورہ ص، آیت ۴۴۔

[2] ۔سورہ یوسف، آیت ۱۸۔

[3] ۔سورہ یوسف، آیت ۸۶۔

[4] ۔سورہ بقرہ، آیت ۲۴۹۔

[5] ۔سورہ بقرہ، آیت ۲۴۹۔

[6] ۔سورہ احقاف، آیت ۳۵۔

[7] ۔سورہ آل عمران، آیت ۲۰۰۔

[8] ۔سورہ بقرہ، آیت ۱۳۵۔

[9] ۔سورہ زمر، آیت ۱۰۔

[10] ۔سورہ رعد، آیت ۲۴۔

[11] ۔سورہ فرقان، آیت ۷۵۔

[12] ۔سورہ بقرہ، آیت ۱۵۵۔ ۱۵۷۔

[13] ۔ سورہ عصر، آیت ۳۔

[14] ۔میزان الحکمۃ، ج۲، ص ۱۰۰۔

[15] ۔نہج البلاغہ، کلمات قصار ۸۲۔

[16] ۔نہج البلاغہ، کلمات قصار، ح ۱۵۳۔

[17] ۔محجۃ البیضاء، ج۷، ص ۱۰۶۔

[18] ۔محجۃ البیضاء، ج۷، ص ۱۰۷۔

[19] ۔غرر الحکم، حدیث ۷۶۵۔

[20] ۔جامع الحدیث، ج۱۴، ص ۲۵۳۔

[21] ۔شرح غرر الحکم، ح ۳۷۱۳۔

[22] ۔اصول کافی، ج۲، ص ۹۲۔

[23] ۔اصول کافی، ج۲، ص ۹۲۔

[24] ۔غرر الحکم، حدیث ۳۰۸۴۔

[25] ۔میزان الحکمۃ، ج۲، حدیث ۱۰۱۲۸۔

[26] ۔بحار الانوار، ج۷۵، ص ۸۱، حدیث ۷۱۔

حجت مشن

۲۲ بهمن انقلاب اسلامي ايران جي سالگره انقلاب اسلامي ايران جي سالگره تي تمام مؤمنن کي حجت مشن پاران مبارڪابد عرض ڪيون ٿا الله سائين هن اسلامي انقلاب کي ترقي عنايت فرمائي 

Template Design:Dima Group

Back to Top